ब्लॉग्स

प्रदूषण

प्रदूषण खरं तर शालेय जीवनापासून एक रटाळ विषय! त्यावर पुन्हा काय बोलायचं? पण त्याचे आपल्या दैनंदिन जीवनावर फार मोठा परिणाम होतो. हे मी अनुभवाने सांगत आहे!

फार काय बोलायचं! पाच एक वर्षांपूर्वीपर्यंत पुण्यात फिरतांना फक्त ऊन जाणवायचं! आता त्यासोबत धूर आणि धूळ जाणवते! सर्वेक्षणाअंती सर्व पुणेकर दिवसाला पाच सिगारेट ओढल्यावर जमा होईल इतका धूर घेतात असं निरीक्षण प्रसिद्ध झालेले आहे. एकूणच सर्वत्र कमी अधिक प्रमाणात हे स्पष्टपणे दिसत आहे!

जागतिक तापमानात लक्षणीय बदल होत आहेत हे सर्वांनाच माहिती आहे. परंतु, आपण सर्वांनी कधी आपल्याकडे पावसाळ्याचे निरीक्षण केले आहे का? शालेय जीवनात जून, जुलै, ऑगस्ट आणि सप्टेंबर म्हणजे पावसाळा हे आपण शिकलो! पण आजकाल निरीक्षण केले तर लक्षात येईल की, जूनमध्ये पावसाची शाश्वती नसते! अन गेल्यावर्षी तर तो डिसेंबरपर्यंत थांबलेला!

हे सगळं नैसर्गीक बदल आपल्या आयुष्यातील अनेक दृश्य अदृश्य बदल घडवतात! याची कारणे अन उपाय सांगण्याइतपत मी मोठा नाही. परंतु, प्रदूषणामुळे आपले जीवनमान धोक्यात येत आहे. अन आता कृती करण्याची गरज आहे इतकं नक्की.

अनेक मोठमोठी आस्थापने आपले ऊर्जेची गरज सूर्याच्या उर्जेवर भागवत आहेत. हे सकारात्मक असून यातून चांगल्या गोष्टी नक्कीच घडतील! पृथ्वी आणि शुक्र हे दोन्ही आकाराने समसमान! एकाच वेळी उत्पन्न झालेले! परंतु तिकडचे हवामान इतके भीषण आहे की तिकडे सजीवसृष्टी निर्माणच झाली नाही.

प्रचंड कार्बन डायॉक्साइड अन ७३० अंश सेल्सिअस तापमानमुळे ते सर्वार्थाने नरक बनलेलं आहे. सांगण्याचा हेतू इतकाच की आपण पृथ्वीचा शुक्र बनवण्याचे उद्योग सुरु केलेले आहेत! ते वेळीच थांबवणे आवश्यक आहे. तर अशा रटाळ परंतु महत्वाच्या विषयावर आपण नक्कीच काहीतरी सुधारणा करूयात! कृतिविण वाचाळता व्यर्थ आहे!

त्यामुळे आपण जोपर्यंत प्रत्यक्षात कृती करीत नाही तोवर यात बदल घडणे अशक्य आहे! त्यासाठी आता आपण शक्य तेवढे व आवश्यक प्रदूषण करणाऱ्या गोष्टींचा वापर करणे अनिवार्य आहे. त्यासोबतच आपल्याला प्रदूषण कमी करणाऱ्या निसर्गाची पुन्हा उपासना करणे देखील गरजेचे आहे. नाहीतर हौशी वजन कमी करणाऱ्या परंतु, खाण्यावर नियंत्रण नसलेल्या लोकांप्रमाणे होईल!

उरतो मुद्दा याची सुरवात कोणी करायची अन कधी करायची! तर माझ्या आजवरचा अनुभवानुसार कशासाठी आपल्याला पटणाऱ्या गोष्टींच्या अनुकरणासाठी इतरांची वाट पाहायची? तर सुरवात करूयात!!

आत्मपरीक्षण

आत्मपरीक्षण प्रत्येकाने सातत्याने करायला हवे. त्याचा चांगला फायदा होतो. स्वतःच्या प्रत्येक गोष्टीचा त्रयस्थ व्यक्ती म्हणून केलेला अभ्यास अनेक पैलू उलगडतो. अनेकदा आपण अनेक गोष्टी बोलतो. अनेक ध्येय समोर ठेऊन काम करतो. कधी यश तर कधी अपयश मिळते. पण या पलीकडे जाऊन विचार केल्यास आपण केलेल्या कामाचे विश्लेषण अनेक चांगल्या गोष्टी दर्शविते!

Continue reading “आत्मपरीक्षण”

कोरोनाचे माहात्म्य

कोरोनाचे माहात्म्य वर्णावे इतका काही तो मोठा नाही. परंतु, त्यामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती पाहता त्याचे माहात्म्य वर्णावे असे वाटते. मी मी म्हणणाऱ्या अनेक स्वयंभूना ज्याने चितपट करून वस्तुस्थितीचे दर्शन घडवले तो हा कोरोना विषाणू!

त्याच्यामुळे म्हणा वा अन्य कारणामुळे म्हणा या पृथ्वीवर माणूस हा सर्वशक्तिमान नाही. ह्याची स्पष्ट जाणीव होते! तसेच अशी परिस्थिती भविष्यात कधीही उद्भवू शकते! त्यामुळे आपल्यासाठी यातून धडा घेण्याचा एकच गोष्ट आहे ती म्हणजे वर्तमानात जगा.

वर्तमानात यासाठी म्हणतोय कारण भूतकाळ आपण बदलू शकत नाही. भविष्यकाळाची कल्पना केली जाऊ शकते! अन भविष्यकाळ वर्तमानावर आधारलेला आहे. त्यामुळे आपल्याला जे हवंय ते वर्तमानातच हवंय ह्या विचाराने केल्यास अनेक मोठे बदल घडवून आणले जाऊ शकतात.

आज कोरोना आहे. उद्या काहीतरी नवीन असेल. ह्या नश्वर जगात पुढे काय वाढून ठेवलंय हे कोणीच सांगू शकत नाही. त्यामुळे, आपण आहे त्या वेळेचं योग्य नियोजन व अंमलबजावणी करणे अधिक संयुक्तिक राहील!

जर, एखादा नैसर्गिक हल्ला माणसांनाच काय देशाला हादरवून टाकू शकतो तर आपण भविष्याचा विचार करावाच कशाला? अन त्याच्या कल्पनेत वर्तमान का दवडावा?

मुळात आपल्याला भविष्यकाळ आहे ह्या संकल्पनेने अनेक संकल्पना कधी सत्यात येतच नाहीत. अन त्या याव्यात ह्या सद्हेतूने कोरोनाने माणसाला अशा पेच प्रसंगात टाकलेलं आहे की काय अशी शंका यावी अशी परिस्थिती आहे. त्यामुळे ह्यातून आपण आपले काम आजचे आजच संपण्याचा निर्धार जरी केला तरी अनेक मोठे बदल घडू शकतील!

माझ्याबद्दल सांगायचे झाले तर ह्या संकटातून जे शिकायला हवं ते मी शिकलो आहे! ते म्हणतात ना, जो दुसऱ्यावर विसंबला त्याचा कार्यभाग बुडाला. आता विसंबणे हाच खरा धोका आहे. मग ते एखाद्या व्यक्तीवर असो वा वेळेवर. सगळंच गडबड गोंधळ निर्माण करते.

अन मग आपण टाहो फोडतो त्या बिचार्या नशिबावर. त्यामुळे कोरोनाच्या संकटात शिकण्यासारखी हीच गोष्ट आहे की, जे आहे ते आताच आहे. अशा पद्धतीने प्रयत्न केल्यास अडचणींच्या दोन पाऊल पुढे उभे राहता येईल! हा केवळ संकल्प न राहता रोजच्या जीवनाची सवय केली तर कोरोनाचे माहात्म्य साठा उत्तरी संपन्न होईल! अन भविष्यातील संकटरूपी वादळे झेलण्याच सामर्थ्य उभे राहील!

कोरोनापेक्षा टाळेबंदी वाईट

कोरोनापेक्षा टाळेबंदी वाईट! अन हेच सत्य आहे! हो मी आजच्या केंद्र सरकारच्या एकूणच संवेदना शून्य दिशाहीन हुकूमशाही कारभार बद्दल बोलत आहे. टाळेबंदी ज्या लोकांसाठी केली त्यांचेच जीव ह्या टाळेबंदीमुळे जाणार असतील तर कोरोनापेक्षा टाळेबंदी वाईट!

खरं तर राजकीय विषयावर बोलून आपल्याकडे काडीमात्रही फरक पडत नाही! परंतु तरीही ह्या निर्जीव अन निद्रिस्त समाजाला सांगण्यासाठी नव्हे तर मनाची घुसमट बाहेर काढण्यासाठी आजचा लेखनाचा प्रपंच करीत आहे!

देश अन प्रशासन स्वतः जनतेवर राज्य करण्यासाठीच जन्माला आलेल्या आहेत असा समज व्हावा अशी परिस्थिती आहे! हा अजस्त्र प्रशासनाचा नेमका उपयोग तरी काय असा प्रश्न पडावा अशी परिस्थिती निर्माण झालेली आहे! साधारण दोन महिन्यांपासून सगळा देश घरात खितपत पडलेला आहे. ह्या देशाचे शेवटची व महत्वाचा घटक म्हणजे श्रमिक वर्ग आज जगण्यासाठी स्वगृही जाण्यासाठी मरायालाही तयार झालेला आहे!

कोणत्याही हुकूमशाही देशात नसेल एवढी अनागोंदी आज देशात सुरु असून नियोजनशून्यतेचा मूर्तिमंत पुतळा म्हणून आजच्या केंद्र सरकारला आपण म्हणू शकतो. बांगलादेश सारख्या अविकसित देशाने टाळेबंदी करण्याआधी लोकांना सुरक्षित ठिकाणी जाण्यासाठी वेळ दिला! हे आपल्या सरकारला करणे अशक्य होत?

आज मजूर असोत वा टाळेबंदीमुळे निर्माण झालेल्या परिस्थितीमुळे मरणाऱ्यांचे सारे श्रेय ह्या केंद्र सरकारचे आहे! काय साधलं ह्याने? लोकांचे जीव वाचवण्यासाठी टाळेबंदी होती की मारण्यासाठी! बरं माझ्यासारखे जे आज नियम पाळून घरी बसलेले आहेत त्यांच्या प्रश्नावर बोलायचे झाल्यास अनेक कंगोरे बाहेर येतील!

सगळी कामे ठप्प आहेत! नावापैसा म्हणून कुणाकडे नाही! मी मध्यमवर्गीय जातीविषयी बोलतो आहे! ज्यांचे पोट हातावर आहेत त्याचे जीवन अत्यंत खडतर झाले आहे! केंद्राच्या अन रिझर्व्ह बँकेच्या मंजुरीशिवाय अतार्किक अन मूळ मुद्दलात वाढवण्याचा अधिकार थोडक्यात ‘अधिस्थगन'(moratorium) करून अक्षरशः टाळूवरील लोणी खाण्याचा प्रकार केला आहे!

ज्या ट्रम्पला आपण मूर्ख म्हणून हिणवतो त्याने त्या अमेरिकेत टाळेबंदीच्या काळात ज्यांचे रोजगार गेले. ज्यांना रोजगार नाहीत, अशांना मासिक १२०० डॉलर भत्ता त्याने सुरु केला आहे. इंग्लड तर त्याहून पुढे असून जाहीर केलेल्या उत्पन्नाच्या ८०% रक्कम ते जमा करीत आहे! आपल्या सरकारला केवळ कर्जबाजारी राष्ट्र बनवण्यात रस आहे!

केंद्रीय अर्थमंत्र्यांच्या एकूणच वीस लाख कोटींच्या गप्पांच्या मागील गोष्टी पाहिल्या तर सहज लक्षात येईल की हा केवळ एका खिशातून दुसऱ्या खिशात पैसे टाकण्याचा विषय आहे! एक देश म्हणून सरकार आपल्या लबाड्या करणे कधी बंद करणार देव जाणे!

आपल्या सरकारकडे पैसे नाहीत म्हणावे तर जागतिक बँकेने व जागतिक आरोग्य संघटनेने केलेली मदत पाहिली तर डोळे विस्फारणारी आहे! पण त्यातील एक कवडीदेखील महाराष्ट्र राज्याला मिळाली नाही! असाही केंद्राला महाराष्ट्र भारताचा भाग वाटतो का हाच संशोधाचा विषय आहे! परंतु, त्यावर तूर्तास चर्चा नको!

मुद्दा इतकाच की ज्या देशात दिवसाला ७३०० हुन अधिक जण क्षय रोगाने, ३१७८+ कर्करोगाने, ४१० हुन अधिक रस्ते अपघातात बळी जातात. त्याने कोरोनासाठी अख्खा देश वेठीस धरावा हा निव्वळ हास्यास्पद प्रकार आहे! बाकी आपण सुज्ञच!!

मुक्तांगण

मुक्तांगण म्हणजे तरी काय? जिथं तुम्हाला हवं तस व्यक्त होता येत ती जागा. माझ्या लिखाणाचा प्रवास भयंकर मजेशीर! परंतु, ह्या ब्लॉग/अनुदिनीमध्ये जसे व्यक्त होता येते असे कुठेच व्यक्त होता येत नाही हे नक्की!

एका संशोधनानुसार प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात साधारणतः दिवसाला बारा ते अठरा हजार विचार प्रत्येक दिवसाला येतात. व त्यातील अंशी टक्के विचार हे नकारात्मक असतात. मग असं असतांना शांत राहणे कसे शक्य आहे? अन त्यात माझ्यासारख्या जमदग्नीला ते पाळणेही असह्य!

ह्याच असाह्यतेतून जन्माला आले हे लिखाणाचे वेड! साधारण २००८ सालाचा तो काळ! त्यावेळी मी नुकताच मुंबईत नोकरी निमित्ताने होतो. रोजचा बोरिवली ते चर्चगेट असा लोकलचा प्रवास! त्यावेळी प्रत्यक्षात घडणाऱ्या घडामोडी अन वर्तमान पत्रात छापून येणाऱ्या गोष्टींमध्ये भयंकर अंतर! मग मी वर्तमानपत्रांच्या संकेतस्थळावर जाऊन प्रतिक्रियांच्या रकान्यात वस्तुस्थिती मांडायचो. पण ती प्रतिक्रिया कधी प्रसिद्धच होत नसायची.

पुढे २००९ मध्ये कामानिमित्त वर्डप्रेस ह्या माहिती व्यवस्थापन प्रणालीशी संबंध आला. अन माझा पहिला वाहिला ब्लॉग/नोंद जन्माला आला! पुढील इतिहास तुम्ही वाचू शकता. परंतु २०१५च्या आधीच त्याच नावीन्य संपलेलं! २०१६ मध्ये ट्विटर या मुक्त(?) व्यासपीठाशी गट्टी जमली अन भराभर वर्ष उलटली अन २०२० मध्ये तर त्याचा भलताच शीण आला. जातीपाती अन पक्षीय भेदाभेदापेक्षा त्याच्या व्यवस्थापन मंडळाच्या पूर्वग्रह कारवाईचा त्रास नकोसा झाला!

अन पुन्हा हा मोर्चा ब्लॉगकडे वळला! मध्यंतरीच्या काळात इंस्टाग्राम, फेसबुक अन लिंक्डइनसारख्या प्रकारावर फेरफटका मारला पण फारसा काही रस त्यात उत्पन्न झाला नाही. प्रत्येकाची मते अन आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असतात. त्यातून माझ्यासारख्या व्यक्तीबाबतीत सांगायचे ठरले तर माझा त्रास सहन करणाऱ्यांचाच मोठेपणा वर्णावा अशी परिस्थिती! हाहा!!

त्यामुळे साधारण एका तपाच्या आभासी जगात ब्लॉग हेच सर्वोत्तम आहे हे नमूद करावेसे वाटते! हवे तसे व्यक्त होता येते अन तुमच्या लिखाणावर तुमचाच मालकी हक्क असतो. उगाच कोणाच्या लहरीपणाचा फटका बसण्याचा संबंध मुळीच नसतो! खरं तर या सर्व समाज माध्यमांवर प्रत्येकजण व्यक्त होण्यासाठी जातो. पण तिथे ते सोडून सगळं काही शक्य आहे. असे माझे अनुभवाअंती ठाम मत झाले आहे!

हवे तसे मुक्तपणे मनाच्या लाटांना बागडू द्यायचे असेल तर नक्कीच स्वतःच्या हक्काचा एक ब्लॉग/अनुदिनी बनवा अन मुक्तपणे संचार करा. इथं ना चाच्यांची भीती न कुणाच्या हद्दीचा वाद! खऱ्या अर्थाने मुक्तांगण! म्हणजे माझ्यासारख्या व्यक्त होणार्याला अन प्रतिक्रियावाद्याला हा जणू स्वर्गच! एकदा प्रयत्न नक्की करून पहा!!

मध्यमवर्गीय

जगातील सर्वात तुच्छ जीव म्हणजे मध्यमवर्गीय. हा तुच्छ जीव पूर्वी चाळीचाळीत सापडायचा. आता गृहसंकुलात सापडतो. ह्या जीवाची घाणेरडी सवय म्हणजे हा जीव आपल्या अडचणींना आपले भाग्य समजतो!

ह्या जीवाची लक्षणे सहजगत्या लक्षात येतील. ह्याच्या खात्यात चुकूनही सरकार पैसे जमा करीत नाही. अन ना ह्याचे गृहकर्जाचे वा वाहनकर्जाचे हप्ते माफ होतात. तरीही हा जीव सरकारच्या प्रत्येक गोष्टीचे नेटाने समर्थन करतो.

शेतकरी निदान आपल्या हक्कासाठी भांडतो. परंतु, हा मध्यमवर्गीय जीव रस्त्यावर उतरण्याला अन आपले प्रश्न मांडायला तयार नसतो. त्यावर कितीही संकट येऊ दे! अगदी बँकेनं घराबाहेर जरी काढलं तरी हा नशीबच फुटकं म्हणून त्याला दोष देईल!

कायदा मोडणं वा वाकवणे उच्चभृ जमातीला सहजशक्य! पण हा कायदे पाळणार अन पाळा असा जगाला सल्ला देणार! पाहायला गेलं तर त्याच न उच्चभ्रू ऐकतो न गरीब! प्रशासन तर ह्याला रोजच लुबाडतो! तरीही हा नशिबात आहे म्हणून शांत!

भांडण तंटे करायला आपल्याला वेळ आहे का? नोकरी गेली तर? अशा विचारांचा हा भाबडा जीव! ह्याला फक्त मानवाची उत्क्रांती माहिती! जीवनात कुणी क्रांती आणलीच तर ते बायकोच्या नावापलीकडे काहीही नसते!

कितीही चुकीची गोष्ट घडो! अगदी समोर घडली वा खुद्द त्याच्या बाबतीत जरी घडली तरीही हा जीव ‘आपल्याला कुणाशी वैर करायचं नाही’ ह्या उदात्त हेतूने सोडून देतो.

ह्या जीवाच्या ह्या वृत्तीमुळे धनाढ्य महाधनाढ्य अन टवाळखोर नेता बनतो! मग कर्जबुडव्यांची अब्जावधींची कर्जमाफीचे निर्णय सहजगत्या होतात. अन बँका त्याची डोळ्यादेखत लूट करतात! पण हा तरीही शांत!

असा जीव पृथ्वीवर मोठ्या प्रमाणावर आढळत असला तरी निरुद्रवी असल्याने ह्याची कुणाला भीती नाही! ह्या जीवाशी साधर्म्य असणारे अजून एक जीव पृथ्वीवर आहे अन तो म्हणजे गांडूळ! ह्या गांडूळांना तुम्ही कितीही डिवचा पण हे कैवल्याचे अवतार.

हा जीव जोपर्यंत आपला मूळ स्वभाव बदलत नाही तोवर न त्यांच्या आयुष्यात न पृथ्वीच्या भूभागावर कोणताही बदल घडेल! बहुदा अन्न साखळीतील हा जीव दुसऱ्यासाठी भक्षणाचे अवीट भक्ष्य असण्याची शक्यता. बँका, प्रशासन, राजकारण्यांसाठी तर हा जीव म्हणजे मेजवानीच!

कशाला नसत्या फंदात पडायचं? कशाला धोपट मार्ग सोडायचा? कुणाशीही वाईटपणा घ्यायचा नाही अशा महान विचारांमुळे ह्या जीवात काही बदल घडेल अशी तूर्तास शक्यता नाही! अन जर बदल घडलाच तर तो ह्या गटात मोडणारही नाही!!

महाराष्ट्राचा इतिहास

महाराष्ट्राचा इतिहास हा जितका वैभवशाली आहे तितकाच तो अंधारातही आहे! शालेय शिक्षणात आपल्याला हा इतिहास शिकवला तर महाराष्ट्राचे भविष्य उज्वल आहे!

इतिहासाचे मुख्य तीन भागात विभागणी होते. एक ज्ञान नाही असा इतिहास. एक माहिती आहे पण त्याचे फारसे उपलब्ध नाही. अन एक भाग ज्याची लिखित साधने उपलब्ध आहे. पहिल्या भागाला प्राचीन! दुसऱ्या भागाला मध्ययुगीन अन तिसऱ्या भागाला आधुनिक संबोधतो.

महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा विचार केला तर साधारण एकूण ज्ञात दोन हजार वर्षांचा इतिहास आहे! पूर्वी महाराष्ट्राला रठ्ठ, महारठ्ठ, अश्मक वगैरे नावे होती! साधारण इसवीसनाच्या सुरवातीचा इतिहास पहिला तर संपूर्ण दक्षिण भारतावर राज्य असलेले मावळचे सातवाहनांना दक्षिणाधिपती म्हटले जायचे! हे तेच वीर आहेत ज्यांच्यामुळे शालिवाहन शकाची कालगणना मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध झाली.

सातवाहन

तत्कालीन इराण, अफगाणीस्थातून आजच्या पाकिस्तानात उदयास आलेल्या शक नावाच्या बलशाली जमातीने भारतात दिग्विजय करत महाराष्ट्रावर चाल केली! अन आताच्या पंढरपूर भागात ती लाखोंच्या सेनेसोबत पराक्रमी सातवाहनांशी ते लढले. अन तो दिवस म्हणजे शालिवाहन शके सुरु झाले! त्याच विजयाचे प्रतीक म्हणजे मराठी संस्कृतीचे नववर्ष अर्थात गुढीपाडवा!!

महाराष्ट्र हा मुळातच देशाचा अनभिषिक्त सम्राट! रक्षणकर्ता अन राष्ट्रपती! रठ्ठ या संस्कृत शब्दाचा अर्थ मुळी मार देणारा असा होतो. आता महारठ्ठचा अर्थ तुम्ही लावलाच! दंड देण्याचा अधिकार राजाला असतो या अर्थाने महाराष्ट्र हा देशाचा मुख्य अन रक्षणकर्ता होतो.

महाराष्ट्र इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार करीत होता. याचे पुरावे आजही उपलब्ध आहेत! हे यासाठी सांगतो कारण काही भेळपुरी अन पाणीपुरीच्या दुकानांना विकास म्हणत असतात! देशातील गुप्त साम्राज्यातही गुप्तांनी महाराष्ट्राशी स्नेहाचे संबंध राखले व राजकीय डावपेचांनी महाराष्ट्राच्या तत्कालीन बलदंड वाकाटकांच्या साम्राज्याला आपल्यावर चाल करू दिली नाही!

तेराव्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादवांचा पराभव पाताळयंत्री अल्लाउद्दीन खिल्जीने करून हा अजेय भूभाग पहिल्यांदा काबीज केला! लक्षात घ्या देशाच्या दीड हजार वर्षांच्या गुलामीच्या काळापैकी महाराष्ट्र केवळ ४५० वर्षे गुलामीत होता!

पुढील साडे तीनशे वर्षे महाराष्ट्र गुलामीच्या अंधकारात खिचपत पडला! पुढील इतिहास थोडाफार आजही माहिती आहे! स्वराज्यसूर्य शिवरायांच्या आगमनाने महाराष्ट्राने जुने कापडे फेकावीत तशी गुलामीच्या साखळदंड फेकले अन त्रिखंडावर अधिपत्य गाजवणाऱ्या मुघलांच्या सत्तेला सुरुंग लावला.

शिवरायांच्या गमनानंतर दख्खन काबीज करण्याच्या हेतूने मुघल बादशहा औरंगजेब स्वतःला पाच लाखांच्या अन मोठ्या खजिन्यासह महाराष्ट्रात तळ ठोकला. दगाफ़टक्यामुळे महाराष्ट्राचे दुसरे छत्रपती संभाजी महाराज त्याच्या तावडीत सापडले! मुघलांना साजेल अशी क्रूर अन निर्घृण हत्या त्याने करवली!

त्यानंतर न राजा न राजधानी पण महाराष्ट्राचे मराठा वाघ अतिविराट अशा शत्रूशी झुंज देत होते! पुढे बोलण्याआधी एक गोष्ट सांगतो. जो बोलायचा राहून गेला. प्राचीन रघुकुल नावाच्या संस्कृत ग्रंथात नमूद केल्यानुसार असा योद्धा जो दहा हजार योध्यांशी लढू शकतो असा मराठा! अशा मराठ्यांचे राष्ट्र म्हणजे महाराष्ट्र!!

मराठा या शब्दाचे संस्कृत रुप महाराष्ट्र आहे अर्थात ज्यांचे राष्ट्र मोठे आहे ते मराठे. मरहट्टा, महारठ्ठा,रठ्ठा म्हणजे राष्ट्र,रठ्ठा मार देणे,महारथ, महारथी म्हणजे मराठा उर्फ राष्ट्रपती या संज्ञा प्राचीनकाळी अत्यन्त शौर्यशाली रणधुरन्धर क्षत्रिय राजबिण्ड्या पुरुषांनाच लावीत असत. याला आधार रघुवंशाच्या ६व्या सर्गामधील पुढील श्लोक आहे-

“‘एको दस सहस्राणि योधयेद्यस्तु धान्विनाम। शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स वै प्रोक्तो महारथ:। अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु स:। रथस्त्वेकेन योद्धा स्यात्तन्न्यूनोऽर्द्धरथ: स्मृत:।’ !!

भावार्थ – शस्त्रशास्त्रात म्हणजे रणविद्येत प्रवीण होऊन जो एकथा क्षत्रिय दहा हजार योद्ध्यांबरोबर लढू शकतो त्या रणधुरन्धरासच मरहट्टा- महारथ महारथी म्हणतात.”

२७ वर्षे अखंड युद्धानंतर मुघलांच्या पाच लाखांची सेना कापली तर गेलीच पण सातत्याने होणाऱ्या मराठ्यांच्या हल्ल्याने मुघल बादशाह हैराण झाला व गतप्राण झाला! अन तिथून महाराष्ट्राने मागे पाहिले नाही! अगदी दिल्ली अन पुढं आताचा पाकिस्तानही ताब्यात घेत महाराष्ट्राने देशातील परकीय शक्तींना नष्ट केले! दिल्लीचा बादशहा नामधारी बनला! महाराष्ट्राच्या वाघांनी अफगाणीस्थाच्या सीमेवर गुरगुरायला सुरवात केलेली. दुवा: https://en.wikipedia.org/wiki/Maratha_Empire

मराठेशाही

लक्षात घ्या! शिवरायांच्या युद्धनीतीमुळे ब्रिटीश व युरोपियन सत्ता मराठेशाहीत खिळखिळ्याच नव्हे तर जमही बसवू शकल्या नव्हत्या. पुढे आपल्याच उत्तर भारताने घात केला अन पाठ दाखवून पळून गेलेला अब्दाली पानिपतात भारी पडला! तीन आठवड्यांच्या उपासमारीने महाराष्ट्राचे वाघ पानिपतात तहानभुकेने चक्कर येऊन कोसळत होते!

जगातील सर्वात भीषण लढायांमधील ती एक भीषण लढाईत अफगाणी अब्दाली शिल्लक राहिला ह्यायोगे विजयी ठरला! शेकडो मराठी स्त्रिया व मुले गुलाम बनवल्या गेल्या. त्यातील बहुतांश व्यक्ती पुढे शिखांनी अब्दालीकडून सोडवून घेतल्या. परंतु, त्या युद्धानंतर महाराष्ट्राची अख्खी तरुणाई कामी आली! अन ह्या देशाचा वाघ कमकुवत झाला!

त्याचाच फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी मराठ्यांशी चाळीस वर्षे झुंजून देश ताब्यात घेतला! लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की महाराष्ट्र बलदंड होता तर परकीय पाय ठेऊ शकत नव्हता! उत्तर भारतीयांच्या गद्दारीने देश दीडशे तर महाराष्ट्र शंभर वर्षांसाठी गुलामीत गेला.

मग माझ्या मराठी वाघांनो, तुम्ही ठरवूनही सामान्य राहू शकत नाही! चारशे मावळ्यानिशी उभा कडा चढणारा अन दोन हजाराच्या सेनेला पराभूत करणारा नरवीर तान्हाजी मालुसरे असो वा अख्ख्या सेनेला खिंडीत गाठणारा स्वयं यमराज झालेला बाजीप्रभू देशपांडे असो! वा शत्रूला युद्धाची दाणादाण उडवणारे संताजी धनाजी असोत! हे वाघ ह्या महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मले!

हा इतिहास आहे महाराष्ट्राचा! सोनं पिकवणारी जमीन अन पहाडाच्या छातीची माणसं ही ह्या महाराष्ट्राची ओळख! आता लक्षात आलं असेलच का हा इतिहास शाळेत शिकवत नाहीत! महाराष्ट्राचा इतिहास चे बाळकडू घेणारा कारकून म्हणून नव्हे तर वाघ बनून बाहेर पडेल!!

मराठीचा आग्रह कशासाठी?

अनेकांना मराठीचा आग्रह हा राजकारण वा भावनिक आहे असा मोठ्ठा गैरसमज आहे. अन हा गैरसमज बहुतांश मराठी भाषिकांमध्ये आहे! त्यांच्यासाठी हा लेखप्रपंच!

खरं तर हा कुणाला दोष द्यावा असा विषय नाही. आम्हाला शाळेत शिक्षकांनी हिंदी राष्ट्रभाषा आहे असं खोटं बिंबवलं! न आम्हाला दक्षिणाधिपती सातवाहन माहिती न शिवरायांनी पन्नास वर्षात उभे केलेले ३५०+ दुर्ग/किल्ले उभे केले हे माहिती! मग ज्यांना आपण कोण हेच माहित नाही त्यांना मराठी विषयी ममत्व असण्याची आशा बाळगले हे चूकच आहे!

तर वस्तुस्थितीवर बोलूयात! मराठी भाषा महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत भाषा असून ती देशातील तिसरी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. जगातील सहा हजार भाषांपैकी सर्वाधिक भाषा बोलण्याच्या यादीत दहाव्या क्रमांकावर ती येते.

आता कायद्याची वस्तुस्थिती काय आहे ते समजून घेऊ. भारत हे एक संघराज्य आहे. राष्ट्र या युरोपियन संकल्पनेप्रमाणे नसून अमेरिकन पद्धतीच्या संघराज्यीय व्यवस्था आहे. खचितच प्रत्येक राज्याला बरेच अधिकार आहेत! समानता असावी हा त्यामागील हेतू!

प्रत्येक राज्याच्या भाषेला राज्यघटनेनुसार भारतीय भाषा असण्याचा बहुमान प्राप्त आहे. आता आपल्या देशात ७८० भाषा स्वातंत्र्यावेळी होत्या. आता त्यापैकी २२०च्या भाषा स्वर्गवासी झाल्या आहेत. त्यावर नंतर कधीतरी सविस्तर चर्चा करू! मुद्दा इतकाच ह्या भारताला २२ प्रमुख भाषेचा दर्जा आहे. यात मराठी येते!

घटनेने २२ भाषांना प्रमुख भाषा देतांना भेदभाव केलेला नाही. आता तुम्ही म्हणाल, हिंदी राष्ट्रभाषा आहे वगैरे.. तर बाळांनो, देशातील सर्वात मोठा ४२० चा गुन्हा त्यांच्यावर दाखल होऊ शकतो जो हे पसरवतो की, हिंदी ही राष्ट्रभाषा आहे. त्यामुळे, त्याची वस्तुस्थिती अशी आहे की आपल्या देशाला राष्ट्रभाषेचा घटनेत कुठेही उल्लेख नाही. केंद्र सरकारला त्याच्या आस्थापनांच्या अंतर्गत कार्यासाठी इंग्रजी व हिंदी भाषा वापरण्याची मुभा आहे. परंतु, याचा अर्थ ती अधिकृत किंवा राष्ट्रभाषा आहे असा होत नाही.

हिंदी अतिरेक्यांनी (अतिरेकीच शब्द योग्य आहे!) हिंदी राष्ट्रभाषा करावी म्हणून प्रयत्न केला. परंतु विरोधातील मतांच्या अधिक संख्येमुळे तिचा पराभव झाला. अन मग अतिरेक्यांनी हिंदी भाषेचं खुळ राज्यघटनेत नमूद करवून केंद्राच्या पैशाने भाषा वाढवण्याचा प्रयत्न करविला! आता आलं लक्षात हिंदी अतिरेकी का म्हणालो ते?

आता मूळ विषयाकडे येवूयात! प्रत्येक राज्याची स्थापना ही भाषिकांच्या व भाषेच्या आधारावर झालेली आहे. ते करत असतांना अनेक अक्षम्य चुका झालेल्या आहे! त्या सुधारणे आवश्यक आहे! पण भाषावार प्रांतरचना करण्यामागील हेतू भाषिक स्वातंत्र्य असावे असा होता!

महाराष्ट्र अधिनियम क्र.५ (महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, १९६४) अन्वये मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा प्राप्त झाला व तिची लिपी देवनागरी लिपी असल्याचे जाहीर करण्यात आले.

मग जर हिंदीसाठी १० राज्ये अन १ केंद्र सरकार मिळालेले आहेत. मग मराठीसाठी फक्त एकुलता एक महाराष्ट्र आहे. अन कायद्यानुसार तिचा अनिवार्य वापर करणे शासनास बाध्य आहे तर महाराष्ट्रात मराठीचा आग्रह हा देशद्रोह नसून शुद्ध देशभक्ती आहे. याउलट मराठी नाकारणारे कायद्यानुसार देशद्रोही ठरतात!

ठरवा मग कायदा पाळून देशभक्त व्हायचे की देशद्रोही!

समाज माध्यमांची एकाधिकारशाही

खरं तर समाज माध्यमांविषयी काही बोलावं असं काही ठरवलेलं नव्हतं. परंतु, सातत्याने समाजमाध्यमांवर येणारी बंधने बोलायला भाग पाडतात.

साधारण, वर्षभरापूर्वीची गोष्ट असेल. माझा असाच एक मित्र! साधारण त्याच्याशी आभासी जगातुन झालेल्या संपर्काला आता एक तप झालं असेल. त्यावेळी म्हणजे साधारण २००८-०९ च्या सुमारास, तो अन मी नोंदी/ब्लॉगद्वारे व्यक्त व्हायचो. पुढे ब्लॉग लिहिण्यात फारसा रस राहिला नाही. अन संपर्क तुटला.

पुढे २०१६ मध्ये ट्विटर या समाजमाध्यमाद्वारे पुन्हा संपर्कात आलो. त्याहीवेळी त्याच्याकडून समाज माध्यमांवर येणारी बंधने विषयी माहिती मिळायची. परंतु, तसा अनुभव नसल्याने फारसं गांभीर्य वाटत नसायचे! साधारण दोन वर्षांपूर्वी त्याने कंटाळून पुन्हा ब्लॉग सुरु करायचे ठरवले. अन पुनश्च आमचा संपर्क कमी होत गेला.

त्याचा विषय घेण्यामागे तो त्यावेळी ज्या गोष्टी सांगायचं ते मी मध्यंतरी अनुभवल्या. राजकीय स्वार्थासाठी (खरं तर त्यामागे अर्थकारण दडलंय) एका प्रतिष्ठित समाज माध्यमाने बिनदिक्तपणे कोणतेही कारण न देता परस्पर निलंबित केले. पुढे वर्षभर मी दुसऱ्या खात्यावरून विचार मांडण्याचा प्रयत्न केला परंतु, तिथेही हजारदा संबंधित समाजमाध्यमाकडून अडचणी उभ्या टाकायच्या!

मग मी समाज माध्यम बदलून माझे विचार मांडायला सुरवात केले! तिथेही जाणीव व्हावी इतका त्या समाज माध्यमांचा अंकुश! खरं तर प्रत्येकजण आपले मत मांडण्यासाठी समाजमाध्यमांचा वापर करीत असतो. परंतु, जर तेच होणार नसेल तर तिथे जाण्याच्या मूळ उद्देशालाच हरताळ फासला जातो!

एका ठराविक पक्षविशेष पटेल तेच दाखवणे वा त्या खात्यावर अप्रत्यपणे बंधने लादणे खरं तर हा त्या खात्यांचा कमाईचे साधन असू शकेल. परंतु, त्याने एक गोष्ट अधिरेखित होते की समाज माध्यमे एकाधिकारशाही गाजवतात! त्यामुळे पुनश्च हरी ओम करण्याचे योजलेले आहे! पाहुयात हा उत्साह किती काळ टिकतो ते!

सुधारणा

सुधारणा ही सातत्याने घडणारी प्रक्रिया आहे. म्हणजे उदाहरणार्थ गेले वीस वर्षांपूर्वी आपण ज्या पद्धतीने जीवन जगत होतो त्याच पद्धतीने आज जगत नाही. एक अविनाशी प्रक्रिया म्हणा हवं तर!

सुधारणा करणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने प्रगती करणे. आपण दिवसात अनेक कामे वारंवार करतो. त्यात बदल घडवून आपण आपला वेळ व श्रम वाचवू शकतो. हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

कालपेक्षा आज केलेले काम उत्तम होण्यासाठी सुधारणा ही आवश्यक असते. त्यासाठी निरीक्षण व योग्य बदल करणे अपेक्षित असते. ती जर घडली नाही तर आपण आपली प्रगती करू शकत नाही.

वा करण्याचे टाळले तर जगाच्या गराड्यात आपण हरवून जातो. मी ज्या क्षेत्रात काम करतो तिथे दर सहा महिन्याला मोठे बदल घडतात. अनेक गोष्टींची सुधारित आवृत्ती तयार होते.

जो त्या स्वीकारून पुढे जातो त्याला यश हे हमखास मिळते. आपले प्रश्न व अडचणी ह्या सुधारण्याचा गुरुकिल्ली आहेत. प्रश्न वा अडचणी आल्याचं नाहीत तर जीवनात सुधारण्याच्या प्रक्रियेलाच खीळ बसेल.

त्यामुळे स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी सातत्याने स्वतःतील बाबींवर स्वतःच निरीक्षण करून त्यात बदल करा. हेच बदल नवे अनुभव देतील. व यशाची कवाडे उघडतील!

अनेकदा कामाच्या व्यापामुळे आपण नवीन गोष्टी करण्याचे टाळतो. अथवा त्यासाठी वेळ काढत नाही. परंतु त्यामुळे सुधारणांची प्रक्रिया खुंटते. पर्यायाने विकासाचा मार्गच थांबतो.

जगात जवळपास मोठ्या कंपन्या स्वतःचा असा एक विभाग (रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट) बनवतो जो या आहे त्या पद्धतीत नावीन्य कसे आणता येईल. आपली वेळेची बचत कशी करता येईल. अन उत्पादनाचा दर्जा कसा सुधारता येईल याची काळजी घेतो.

त्यामुळे स्वतःला घडावा. स्वतःच्या गोष्टीत नावीन्य आणण्यासाठी प्रयत्नशील रहा. हाच प्रगतीचा व विकासाचा राजमार्ग आहे. त्यात काही चुका घडल्याचं तर त्याची चिंता करू नका. चुकातूनच माणूस शिकत असतो. उलट चुका न करणाऱ्याला देवच म्हणायला हवे.

सकारात्मक दृष्टीकोन अनेक सुधारण्याचा वाव देतो व स्वतःची प्रगती साधतो. त्यामुळे जगाची चिंता सोडा. स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष द्या. अनेक बाबी सुधारता येतील. अन त्यातून अनेक प्रश्नांची उकल होईल.

शाळेत असतांना विनोबा भावेंचा एक धडा वाचलेला. त्याच शीर्षक होत ‘स्वरूप पहा विश्वरूपाची चिंता करू नका’. चला तर मग.