पुनःश्च हरी ओम

पुनःश्च हरी ओम आता कितवा आहे ते सांगता येणार नाही. पण पुन्हा नोंदी लिहिण्याचा यत्न करणार आहे. अनेकदा ठरवूनही यात सातत्य काही येईना. ज्या गोष्टीने दशकभरापूर्वी वेड लावलेलं आज ती गोष्ट कृतीत आणण्याचा काही योग येत नाहीये.

खरं तर टाळेबंदी अन कोरोनाच्या कृपेने अनेक विषय डोक्यात येतात. परंतु पूर्वी (पूर्वीचा अर्थ दहा वर्षे आधी) प्रमाणे ते काही मांडता येत नाही. माझ्या लहानपणी बहुतांश मुलांप्रमाणे माझ्यातही न्यूनगंड होता. प्रत्येक गोष्ट आपण करतो ती चुकीची असते वा होते असा माझा ठाम समज गैरसमज होता. शालेय जीवनात असतांना तर मला दुसरा करतोय ते बरोबर अन मला वाटते ते चुकीच असं वाटायचं! त्यातून व्यावसायिक जीवनात आल्यावर अगदी उलटा स्वभाव बनला.

सुदैवाने अनेक गोष्टी सकारात्मक घडत गेल्याने त्या स्वभावाची काही अडचण निर्माण झाली नाही. परंतु आता पस्तीशी ओलांडल्यावर मध्यबिंदूवर असावे असं वाटत. तसं अवघड आहे. पण प्रयत्न करत असतो. आक्रमक स्वभावाला मुरड घालतो. तात्काळ प्रतिक्रियावादी न होण्याकडे भर देतो. समजूतदारपणा खरं तर सगळ्यांकडेच असतो परंतु आजूबाजूचे वातावरण अन परिस्थिती आपल्या स्वभाव अन वागण्यावर फार मोठा प्रभाव पाडते.

खरं तर आज ह्या गोष्टी बोलण्याचा तसा काही विशेष अर्थ नाही. परंतु, आपण जे ठरवतो ते कृतीत यायलाच हवं असा दंडक गेल्या काही वर्षे केलाय. काही बाबतीत ते यशस्वी देखील झालंय. परंतु सगळ्याच क्षेत्रात अजून यश मिळालेलं नाही. त्यापैकीच एक म्हणजे नोंदी/ब्लॉग चा प्रपंच!

अनेक गोष्टी करायच्या आहेत. अनेक गोष्टींवर मते मांडावीशी वाटतात. परंतु, प्रापंचिक माणसाला प्रपंच नेटका करण्यात बराचसा वेळ खर्ची घालावा लागतो. अन अनेक संकल्पना अन गोष्टी पुढे ढकलल्या जातात! तसं अशक्य काहीच नाही. प्रयत्न केल्यास यश मिळते. काही वेळेस तुम्हाला झुंज द्यावी लागते. पण प्रयत्न करीत राहिल्यास यश मिळण्याचा हमखास योग्य! हे सगळे अनुभव आहेत. तर त्याच अनुभवाच्या ज्ञानावर रोज किमान एक नोंद लिहिण्याचं प्रयोजन केलेलं आहे.

पाहुयात यावेळी तरी यश मिळवता येतंय का ते! ते कुणीतरी म्हटलंय ना ‘प्रयत्ने वाळूचे कण रगडिता तेलही गळे’. फारच पिळलं का? बऱ्याच दिवसांनी असं मनमोकळं बोलतोय त्यामुळं समजून घ्याल ही अपेक्षा करतो.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि येणारे दशक

कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा शब्द आपण अनेकदा ऐकला असेल. पण गमतीची गोष्ट अशी की आपण नकळत त्याचा दैनंदिन जीवनात आपण त्याचा वापरही करतो. तरीही आपल्याला ही संकल्पना नवीन आहे. तर काहींना ह्याची भीती देखील आहे! आपण एकएक गोष्ट उलगडून पाहू अन त्यावर चर्चा करू.

आपण जर अँड्रॉइडचा भ्रमणध्वनी(मोबाइल) वापरत असाल तर गुगलने आपल्याला एक सहाय्यक दिलेला आहे. त्याचे नाव गुगल असिस्टंस आहे. आपल्याला कुणाला दूरध्वनी करायचा असेल. कोणती माहिती हवी असेल. अगदी पाककलेची माहिती देखील तो देतो. आयओएसचा भ्रमणध्वनी वापरत असाल तर ‘सिरी’ नावाची सहाय्यक आहे! अमेझॉन अन मायक्रोसॉफ्ट या सारख्या कंपन्यांनी देखील अशाच प्रकारची यंत्रणा देऊ केलेली आहे. हे तंत्रज्ञान कृत्रिम बुद्धिमत्ता यावर आधारलेलं आहे!

voice assistants

अजून उदाहरण द्यायचं झालं तर, आजमातीला अमेरिकेत याच तंत्रज्ञानावर आधारित टेस्ला कंपनीच्या पन्नास हजाराहून अधिक चारचाकी वाहने रस्त्यांवर धावत आहेत! तसेच ड्रोन तर आपल्या परिचयाचेच आहेत! तुम्हाला जे दररोज फेसबुक, ट्विटरसारख्या समाज माध्यमांवरील दिसणारी माहिती देखील त्याचद्वारे नियंत्रित केली जाते! नेटफ्लिक्स, युट्युबसारख्या चलचित्र दाखवणाऱ्या व स्पॉटिफाई, गाना वगैरे संगीत अन गाणी दाखवली जातात तेही नियंत्रण कृत्रिम बुद्धिमत्ताच करते! इतकंच काय आजकाल संगणक अन आभासी जगतातील सांघिक खेळातही कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केला जात आहे!

गुगलद्वारे संचालित जाहिरात विभाग देखील याच यंत्रणेवर चालतो! गुगल नकाशातील दिशादर्शन देखील याच तंत्रज्ञानाचा भाग आहे. इतकेच नव्हे तर बँकिंग अन आर्थिक सेवा याचद्वारे नियंत्रित होतात! सुरक्षा यंत्रे देखील याचद्वारे नियंत्रित केले जातात! हुश्श!!

हे दशक ह्याच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे आहे! बांधकाम क्षेत्रात त्याने शिरकाव केलाय! अनेक नवीन रोजगाराची क्षेत्रे याने निर्माण केली आहेत! अनेक रोजगारची क्षेत्रे नष्ट देखील होतील! इतकंच नव्हे तर भविष्यातील युद्धांची दिशा देखील हेच ठरवतील! ह्यासाठी अनेक देश गेल्या दशकांपासून ह्याचा वापर करून शस्त्रे निर्मितीत गुंतलेली आहे! ह्यापासून काही क्षेत्रे वाचलेली आहेत. ती म्हणजे कला! चित्रकारांनी काढलेल्या चित्रांचा अजून त्याला अर्थ लावता येत नाही. लेख लिहिता येत नाहीत! विश्लेषण केले तर त्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही! पण त्याला हे शिकायला एक दशक पुरेसे आहे!

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता आपल्या जीवनाचे कळत नकळत जीवनाचा भाग आहे. आपण त्या बदलांचे साक्षीदार आहोत जे भविष्यातील चांगल्या वा अतिशय भयानक गोष्टींसाठी कारणीभूत होईल!!

एकभाषिक

एकभाषिक नसण्याचा सर्वाधिक तोटा ज्यांना झाला असेल तर ते आहेत मराठी भाषिक! हो अगदी बरोबर बोलत आहे. बघा ना आपण दैनंदिन जीवनात इतके गुंतून गेलो आहोत की आपण आपली अर्धी मराठी अन अर्धी अमराठी भाषा असं मिळून भेसळयुक्त मराठी बोलतो.

माझी मराठी कच्ची आहे ह्याचा बहुतांशी अर्थ माझं इंग्रजी भाषा चांगली आहे असा होतो. पण खरंच इंग्रजी ही जागतिक भाषा आहे? हाहा! असा प्रश्न विचारणे हास्यास्पद वाटेल. अन असे वाटण्याचे कारण आपण शालेय शिक्षणातील त्रुटी आहेत! शालेय अभ्यासक्रम अन वस्तुस्थिती ह्यात किमान शंभर वर्षांच अंतर आहे! मुळात शाळा नावाची साडेतीनशे वर्षांची शिक्षणपद्धती आपण सोडायला हवी! पण त्यावर आपण नंतर चर्चा करू!

भाषा शुद्धी वगैरेच्या गोष्टी मला बोलायाच्याच नाहीत! त्या आपण सहजतेने सुधारू शकतो! माझा मुद्दा आहे एकभाषिक नसल्याचा! विचार करा, तुम्ही एका मोठ्या चित्रपटाची निर्मिती करीत आहात! अन त्यासाठी तुम्हाला कोट्यवधींचा गुंतवणूकदार देखील मिळालेला आहे! त्या रकमेतून तुम्ही हवा तो अभिनेता, अभिनेत्री अन हवं तसे तंत्रज्ञान खरेदी करू शकता अन चांगली कथा देखील चितारू शकता. तर मग तुम्ही पहिला काय विचार कराल? अर्थातच, बाजाराचा!

बाजारात कोणती भाषा सर्वाधिक वापरली जाते. अथवा तुम्हाला कोणत्या बाजारात तुम्हाला तुमचा चित्रपट प्रकाशित करता येईल? जेणेकरून तुम्ही त्यातून हमखास अधिक उत्पन्न कमावू शकाल! जगाचा विचार करत तर तुम्ही इंग्रजी अन भारताचा विचार करत असाल तर चित्रपट हिंदीत काढाल! कारण, त्या भाषा अधिक प्रमाणात बोलल्या जातात.

आता त्याहून अधिक पैसा कमावणे ध्येय असेल तर चित्रपट बहुभाषिक कराल! पण बहुभाषिक करताना तुम्ही पुन्हा संख्या विचारात घ्याल! समजा तुम्ही इंग्रजी भाषेत एखादा चित्रपट बनवला! अन तो भारतातही प्रकाशित करायचे ठरवला तर तुम्ही कोणत्या भाषांचा विचार कराल? अर्थातच हिंदी, तामिळ, तेलगू! त्याच भाषा का? कारण हिंदी भाषिकांची संख्या अधिक आहेच अन सोबत बहुसंख्य हिंदी भाषिकांना इंग्रजी कळण्याचा प्रश्नच येत नाही! तोच न्याय तामिळ अन तेलगू भाषिकांना! हाच विचार हॉलिवूडवाले नेहमी करतात!

मराठी, गुजराती, पंजाबी, उडिया, बंगालीच्या बाबतीत असा विचार केला जात नाही! का? कारण आपण बहुभाषिक आहोत! मराठीच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर आपण वयाच्या सहाव्या वर्षांपासून इंग्रजी अन हिंदी शालेय अभ्यासक्रमात शिकतो! मग इंग्रजी अन हिंदी भाषिक चित्रपट मराठीत करण्याचे श्रम घेण्याचा प्रश्नच उभा राहत नाही! ह्याच कारणाने तीन कोटी अमराठी भाषिक महाराष्ट्रात मराठी शिकण्याची तसदी देखील घेत नाहीत!

ह्याउलट हिंदी भाषिकांचे पहिले तर ९८% हुन अधिक हिंदी भाषिकांना केवळ हिंदीच भाषा कळते! तामिळ अन तेलगू यांचेही तेच! म्हणायचा मुद्दा इतकाच की, एकभाषिक असल्याने अप्रत्यक्षपणे मागणी निर्मिती होते! मग विषय चित्रपट, जाहिरात उद्योग असोत वा प्रत्यक्ष रोजगाराचा!

एकभाषिक असल्याचा सरळ सरळ फायदा इंग्रजी, हिंदी, तामिळ अन तेलगू भाषिकांना झाला! साहित्यनिर्मितीत त्यांना स्थान मिळाले! त्यनिर्मितीमुळे अर्थचक्र देखील वाढले! असाच फायदा महाराष्ट्राच्या कितीतरीपट लहान असलेल्या युरोपीय देशांना त्याचा फायदा झाला आहे!

फिंच नावाची एक भाषा आहे! लोकसंख्या म्हणाल तर पन्नास लाख! तरीही अँपलसारख्या जागतिक आस्थापनेने त्यांचा समावेश त्यांच्या यंत्रणेत केला आहे! मराठी भाषिकांची लोकसंख्या नऊ कोटी! पण त्याचा समावेश केलेला नाही! असं न करण्याचं एक मुख्य कारण म्हणजे आपण बहुभाषिक आहोत!

मराठी भाषिक बहुभाषिक असल्याने इतरांना आपले व्यवसाय मराठी भाषेत आणण्याची निकड निर्माण होत नाही. अन भाषावाढ खुंटतेच सोबत आपण अर्थकारणाचे देखील नुकसान करून घेतो! आता तुम्ही म्हणाल की आपला महाराष्ट्र तर देशात सर्वाधिक औद्योगिक अन अर्थसंपन्न! देशातील एकूण रोजगारातील ६०% रोजगार एकटा महाराष्ट्र करतो! मग कुठं नुकसान आहे?

तर माझ्या मित्रांनो, त्याच उत्तर हे आहे की वासरात कायम लंगडी गायचं शहाणी ठरते! आपण आपल्या बुध्यांकाच्या जोरावर देशात प्रगत आहोत पण आपल्या महाराष्ट्राहून थोडा अधिक भूभाग असलेला अन मराठी भाषिकांइतकीच लोकसंख्या अन प्रश्न असलेला जर्मनी आज जागतिक महासत्ताच आहे!

मराठी भाषा अन भाषिकांना प्रगती करायची असेल तर एकभाषिक होणे क्रमप्राप्त आहे! तरच सर्व क्षेत्रातील ज्ञान असो वा सेवा मराठीत होण्याचा मार्ग सुलभ होईल! नाहीतर आज आपली पिढी भेसळयुक्त मराठी बोलत आहे पुढे जाऊन आपण मराठी भाषिक होतो असं म्हणावं लागेल! संस्कृती व पराक्रम वगैरे काय ते फक्त इतिहासाच्या पुस्तकातून शिकायला अन अनुभवायला मिळेल!

मुद्याचं सांगतो, ब्रिटिशांनी पृथ्वीवरील भूपृष्ठाच्या एक चतुर्थांश भागावर अधिराज्य निर्माण केले! त्यावेळी ब्रिटिशांची भाषा लोकसंख्या फार फार तर पन्नास लाख होती! आज त्या भाषेला जागतिक भाषा म्हटले जाते!मग नऊ कोटी मराठी भाषिकांना मराठी भाषा ही व्यावसायिक भाषा बनवणे व त्यायोगे भाषेचा, संस्कृतीचा व स्वतःचा ठसा उमटवणे खरंच अशक्य आहे काय?

मराठी भाषा दिन अन मराठी भाषिक

मराठी भाषा दिन जसजसा जवळ येतो तस तसा अनेकांना मराठीचा उमाळा येतो. अन मग मराठी भाषिकांचे मराठीवर कसे प्रेम नाही. मराठी भाषिक कसा अप्पलपोटी अन मराठी शाळांमध्ये कसा आपल्या पाल्याला टाकत नाही वगैरे तत्वज्ञान झोडतील! हे दरवर्षीचे अन एका दिवसापुरते! पुढे हेच तज्ञ वर्षभर गायब असतात!

साधारण एका तपापासून मी मराठीची सेवा करतो आहे! ते करतांना अनेक गोष्टी अन बाबी लक्षात आल्या त्यावर मत मांडावे त्यासाठी हा लेखनप्रपंच! एखाद्या मराठी माणसाला पाकिस्तान अन चीनचे नाव काढले तर तरी तो चिडतो! त्यांना संपवण्याची भाषा करतो! याउलट तुम्ही अमराठी भाषिकाला तोच विषय काढा तो म्हणेल ते जाऊदे! आपलं काम बघ! थोडक्यात, मराठी भाषिक व्यक्ती हा देशभक्त असतो. देशप्रेम त्याच्या ओतप्रोत भरलेलं असतं!

मराठी भाषेची वस्तुस्थिती पाहिली तर मराठी भाषा कमी होत नसून ती वाढत आहे! देशात ती चौथ्या क्रमांकावरून तिसऱ्या क्रमांकावर पोहचली आहे. हिंदी भाषेच्या सरकारी आक्रमणाने गेल्या सत्तर वर्षात दोनशे वर्षे वय देखील नसलेली हिंदीचा वारू देशभर अक्षरशः उधळलेला आहे! त्या भाषेखेरीज अन्य कोणतीही भाषा इतक्या वेगाने वाढत नाही! उलट गेल्या सत्तर वर्षात २२० भारतीय भाषा त्यामुळे मृत झालेल्या आहेत!

त्यातल्या त्यात हिंदी खेरीज अन्य भारतीय भाषांचा विचार केल्यास मराठीची चांगली परिस्थिती आहे! इतकी चांगली म्हणावी की आभासी जगात तिने अक्षरशः धुमाकूळ घातला आहे! गेल्या काही वर्षातील आपण आकडेवारी चालली तर आपल्या असं स्पष्ट लक्षात येईल की ती वाढत आहे! त्यामुळे मराठी वाचवा असं म्हणण्याऐवजी ती वाढवा असं म्हणले तर वावगं ठरणार नाही!

बरं हे झालं आभासी जगाचं (डिजिटल विश्वाचं) वस्तुस्थितीत काय परिस्थिती आहे हे आपण जाणून घ्येण्याचा प्रयत्न केल्यास महाराष्ट्रात साधारण दोन लाख शालेय संस्था आहेत! त्यापैकी सत्तर हजारी संस्था ह्या शासकीय आहेत! आता २००९ सालचे शासकीय परिपत्रक पाहिल्यास आपल्याला संपूर्ण विषय लक्षात येईल! शासनाने ठरवून शासकीय मराठी माध्यमांच्या शाळा बंद पाडण्याचा अफझली विडा उचललेला आहे.

त्यापुढे जाऊन गेल्या फडणवीस सरकारने शाळा बंद पाडण्याचे लक्ष वगैरे ठेवले! मग प्रत्यक्ष बंद करता येत नाही म्हणून संख्या कमी आहे म्हणून वर्ग बंद करणे. नवीन शिक्षणाच्या नियुक्त्या रोखणे. निधी न देणे. शासन व्यवहारात नियमबाह्यपणे इंग्रजीचा सर्रास वापर करणे असे नानाविविध क्ल्युप्त्या केल्या गेल्या! तशी माहिती जुनी आहे परंतु शासनाच्या १३ हजाराहून अधिक वर्गखोल्या निधीअभावी बंद करण्याचा पराक्रम राज्य सरकारने केलेला!

सोबत गेल्या तपापासून मागेल त्या इंग्रजी शाळांना मान्यता अन मराठी माध्यमांच्या शाळांना झुलवत ठेऊन त्यांना इंग्रजी माध्यमांच्या शाळा बनवण्यास भाग पाडले गेले! हे आरोप नसून वस्तुस्थिती आहे! अन दुसरीकडून हेच राष्ट्रीय पक्षांचे नेते मराठी भाषिक मराठी माध्यमांमध्ये आपल्या पाल्याला टाकत नाहीत अशी ओरड करतांना दिसतात!

शासकीय मराठी शाळांची दुरावस्था काय नव्याने सांगायची? शिक्षकांची कमतरता आहेच सोबत निधी अभावी इमारतींची दुरावस्था झाली आहे! स्वच्छतागृह अस्वच्छ आहेत! छप्पर कधी कोसळेल याचीही शाश्वती नाही! मग ते आपल्या पिल्लांसाठी जीवाचा धोका का पत्कारातील? सांगा ना यात मराठी भाषिक कुठं चुकतो?

बरं आधी संस्कृत म्हणजे देवभाषा म्हणून मराठीला दुय्यम स्थान दिले! अन आता इंग्रजी म्हणजे वाघिणीचे दूध वगैरे म्हणाले! खरं तर ज्यांना महाराष्ट्राच्या कड्या कपाऱ्यात अन दऱ्या खोऱ्यात निर्माण झालेली मराठी संस्कृतीचा अन महाराष्ट्राचा इतिहास माहीत नाहीत तेच हीच भाषा बोलतात! इंग्रजी चांगली म्हणजे नोकरी पक्की ह्या दूधखुळ्या प्रचाराने अनेकांनी इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांमध्ये टाकले! परंतु त्याचा फोलपणा लक्षात आल्यावर आपल्या पाल्याला चांगल्या मराठी माध्यमांच्या शाळांमध्ये पुन्हा दाखल केले!

सरकारच्या आकडेवारीनुसार पावणे तीन लक्ष पालकांनी इंग्रजीतून मराठी माध्यमांच्या शाळांमध्ये प्रवेश केलेला आहे! ह्या गोष्टी काय दर्शवतात? मराठी भाषिकांवर पिढ्यानपिढ्या खोट्या प्रचाराने गुंगवून आता त्यालाच दोष देता! बर मराठी माणूस आळशी वगैरे देणारी जमातही हेच उगाळत असते!

गेल्या अडीच हजार वर्षांचा ज्ञात इतिहास चाळला तर आपल्याला असं स्पष्ट लक्षात येईल की मराठी भाषिक हे अजेय आहेत! जिथं देशावर हजार वर्षांची परकीयांची गुलामी सहन करण्याची वेळ आली तिथं महाराष्ट्राने केवळ ४५० वर्षांची गुलामी सहन केली! जेंव्हा अन्य लोक झाडपाला गुंढाळून कंदमुळे शोधात रानावनात भटकत होती त्यावेळी महाराष्ट्र तत्कालीन रोमशी सागरी मार्गाने आंतरराष्ट्रीय व्यापार करीत होता!

मराठी भाषिक राज्ये दक्षिणाधिपती बिरुद लावायची! अगदी तीनशे वर्षाहून अधिक मुघलांचे साम्राज्य मराठी भाषिकांनी संपवले! अन आताच्या भारताच्या भूमी इतक्या भूभाग हिंदवी स्वराज्यात आणला! जगातील सर्वाधिक किल्ले/गड अन लेण्या महाराष्ट्रात आहेत! भारताचे नाविक दल देखील मराठी भाषिकांची देणं! आजही गुन्हेगारी अन प्रजननदर सोडल्यास सर्वच क्षेत्रात मराठी भाषिकांचा महाराष्ट्र उर्वरित देशाशी स्पर्धा करतो! अनेक क्षेत्रात दुसऱ्या क्रमांकाची राज्ये महाराष्ट्राच्या निम्मी देखील नाहीत! मग मराठी माणूस कोणत्या क्षेत्रात मागे आहे?

चाळीस वर्षे मराठ्यांशी लढल्यानंतर ब्रिटिशांना भारतावर एकछत्री अंमल करता आला! लक्षात घ्या, ब्रिटिशांच्या आधी मराठीचे ह्या देशाचे सम्राट होते! त्या ब्रिटिशांनी हुशारीने मराठी भाषिकांमध्ये न्यूनगंड पसरवले! अन तेच न्यूनगंड आजही काळे इंग्रज पसरवत राहतात! कोणतीही वस्तुस्थिती न पाहता भ्रम पसरवणे हा इतरांसाठी नव्हे तर स्वतःसाठी देखील एक धोका आहे!

आजचा मराठी भाषिकांचा महाराष्ट्र भारतीय सैन्याला लागणाऱ्या शस्त्रांची निर्मितीत खूप पुढे आहे! सैन्यदलातील एकूण शस्त्रांपैकी २५% शस्त्र ही महाराष्ट्रात बनलेली आहे! भविष्यात हा आकडा ह्याहून अधिक वाढेल! कोरोनाची लस असो वा सुपर कॉम्प्युटर मेड इन महाराष्ट्र आहेत!

गेल्या दशकाच्या जनगणनेनुसार मराठी भाषा चौथ्या स्थावरून तिसऱ्या स्थानावर आली! जगातील ७८+ देशांमध्ये मराठी भाषा बोलली जाते! काही देशांमध्ये मराठी शाळा आहेत तर काही देशांमध्ये विद्यापीठात मराठी शिकवली जाते! मग मराठी भाषा कुठं कमी होतेय? वा मराठी भाषिक कसा गुन्हेगार ठरतो हेच कळत नाही! माझ्यामते मराठी भाषेचे व मराठी भाषिकांचे भविष्य उज्वल आहे! आज मातृभाषिकांच्या संख्येचा विचार केल्यास जगात सहा हजार भाषांपैकी दहाव्या क्रमांकाची मराठी भाषा आहे! कृत्रिम शासकीय निधीवर न वाढता नैसर्गिक वाढ हीच मराठीची शक्ती आहे!

तरी सर्व एक दिवसाचा मराठीपणा आणणाऱ्या पर्शियन अन खडीबोलीच्या कलमी हिंदी भाषेच्या गुलामांनी तसेच काळ्या ब्रिटिशांनी प्राचीन मराठी भाषेची चिंता करणे सोडावे!

प्रदूषण

प्रदूषण खरं तर शालेय जीवनापासून एक रटाळ विषय! त्यावर पुन्हा काय बोलायचं? पण त्याचे आपल्या दैनंदिन जीवनावर फार मोठा परिणाम होतो. हे मी अनुभवाने सांगत आहे!

फार काय बोलायचं! पाच एक वर्षांपूर्वीपर्यंत पुण्यात फिरतांना फक्त ऊन जाणवायचं! आता त्यासोबत धूर आणि धूळ जाणवते! सर्वेक्षणाअंती सर्व पुणेकर दिवसाला पाच सिगारेट ओढल्यावर जमा होईल इतका धूर घेतात असं निरीक्षण प्रसिद्ध झालेले आहे. एकूणच सर्वत्र कमी अधिक प्रमाणात हे स्पष्टपणे दिसत आहे!

जागतिक तापमानात लक्षणीय बदल होत आहेत हे सर्वांनाच माहिती आहे. परंतु, आपण सर्वांनी कधी आपल्याकडे पावसाळ्याचे निरीक्षण केले आहे का? शालेय जीवनात जून, जुलै, ऑगस्ट आणि सप्टेंबर म्हणजे पावसाळा हे आपण शिकलो! पण आजकाल निरीक्षण केले तर लक्षात येईल की, जूनमध्ये पावसाची शाश्वती नसते! अन गेल्यावर्षी तर तो डिसेंबरपर्यंत थांबलेला!

हे सगळं नैसर्गीक बदल आपल्या आयुष्यातील अनेक दृश्य अदृश्य बदल घडवतात! याची कारणे अन उपाय सांगण्याइतपत मी मोठा नाही. परंतु, प्रदूषणामुळे आपले जीवनमान धोक्यात येत आहे. अन आता कृती करण्याची गरज आहे इतकं नक्की.

अनेक मोठमोठी आस्थापने आपले ऊर्जेची गरज सूर्याच्या उर्जेवर भागवत आहेत. हे सकारात्मक असून यातून चांगल्या गोष्टी नक्कीच घडतील! पृथ्वी आणि शुक्र हे दोन्ही आकाराने समसमान! एकाच वेळी उत्पन्न झालेले! परंतु तिकडचे हवामान इतके भीषण आहे की तिकडे सजीवसृष्टी निर्माणच झाली नाही.

प्रचंड कार्बन डायॉक्साइड अन ७३० अंश सेल्सिअस तापमानमुळे ते सर्वार्थाने नरक बनलेलं आहे. सांगण्याचा हेतू इतकाच की आपण पृथ्वीचा शुक्र बनवण्याचे उद्योग सुरु केलेले आहेत! ते वेळीच थांबवणे आवश्यक आहे. तर अशा रटाळ परंतु महत्वाच्या विषयावर आपण नक्कीच काहीतरी सुधारणा करूयात! कृतिविण वाचाळता व्यर्थ आहे!

त्यामुळे आपण जोपर्यंत प्रत्यक्षात कृती करीत नाही तोवर यात बदल घडणे अशक्य आहे! त्यासाठी आता आपण शक्य तेवढे व आवश्यक प्रदूषण करणाऱ्या गोष्टींचा वापर करणे अनिवार्य आहे. त्यासोबतच आपल्याला प्रदूषण कमी करणाऱ्या निसर्गाची पुन्हा उपासना करणे देखील गरजेचे आहे. नाहीतर हौशी वजन कमी करणाऱ्या परंतु, खाण्यावर नियंत्रण नसलेल्या लोकांप्रमाणे होईल!

उरतो मुद्दा याची सुरवात कोणी करायची अन कधी करायची! तर माझ्या आजवरचा अनुभवानुसार कशासाठी आपल्याला पटणाऱ्या गोष्टींच्या अनुकरणासाठी इतरांची वाट पाहायची? तर सुरवात करूयात!!

आत्मपरीक्षण

आत्मपरीक्षण प्रत्येकाने सातत्याने करायला हवे. त्याचा चांगला फायदा होतो. स्वतःच्या प्रत्येक गोष्टीचा त्रयस्थ व्यक्ती म्हणून केलेला अभ्यास अनेक पैलू उलगडतो. अनेकदा आपण अनेक गोष्टी बोलतो. अनेक ध्येय समोर ठेऊन काम करतो. कधी यश तर कधी अपयश मिळते. पण या पलीकडे जाऊन विचार केल्यास आपण केलेल्या कामाचे विश्लेषण अनेक चांगल्या गोष्टी दर्शविते!

Continue reading “आत्मपरीक्षण”

कोरोनाचे माहात्म्य

कोरोनाचे माहात्म्य वर्णावे इतका काही तो मोठा नाही. परंतु, त्यामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती पाहता त्याचे माहात्म्य वर्णावे असे वाटते. मी मी म्हणणाऱ्या अनेक स्वयंभूना ज्याने चितपट करून वस्तुस्थितीचे दर्शन घडवले तो हा कोरोना विषाणू!

त्याच्यामुळे म्हणा वा अन्य कारणामुळे म्हणा या पृथ्वीवर माणूस हा सर्वशक्तिमान नाही. ह्याची स्पष्ट जाणीव होते! तसेच अशी परिस्थिती भविष्यात कधीही उद्भवू शकते! त्यामुळे आपल्यासाठी यातून धडा घेण्याचा एकच गोष्ट आहे ती म्हणजे वर्तमानात जगा.

वर्तमानात यासाठी म्हणतोय कारण भूतकाळ आपण बदलू शकत नाही. भविष्यकाळाची कल्पना केली जाऊ शकते! अन भविष्यकाळ वर्तमानावर आधारलेला आहे. त्यामुळे आपल्याला जे हवंय ते वर्तमानातच हवंय ह्या विचाराने केल्यास अनेक मोठे बदल घडवून आणले जाऊ शकतात.

आज कोरोना आहे. उद्या काहीतरी नवीन असेल. ह्या नश्वर जगात पुढे काय वाढून ठेवलंय हे कोणीच सांगू शकत नाही. त्यामुळे, आपण आहे त्या वेळेचं योग्य नियोजन व अंमलबजावणी करणे अधिक संयुक्तिक राहील!

जर, एखादा नैसर्गिक हल्ला माणसांनाच काय देशाला हादरवून टाकू शकतो तर आपण भविष्याचा विचार करावाच कशाला? अन त्याच्या कल्पनेत वर्तमान का दवडावा?

मुळात आपल्याला भविष्यकाळ आहे ह्या संकल्पनेने अनेक संकल्पना कधी सत्यात येतच नाहीत. अन त्या याव्यात ह्या सद्हेतूने कोरोनाने माणसाला अशा पेच प्रसंगात टाकलेलं आहे की काय अशी शंका यावी अशी परिस्थिती आहे. त्यामुळे ह्यातून आपण आपले काम आजचे आजच संपण्याचा निर्धार जरी केला तरी अनेक मोठे बदल घडू शकतील!

माझ्याबद्दल सांगायचे झाले तर ह्या संकटातून जे शिकायला हवं ते मी शिकलो आहे! ते म्हणतात ना, जो दुसऱ्यावर विसंबला त्याचा कार्यभाग बुडाला. आता विसंबणे हाच खरा धोका आहे. मग ते एखाद्या व्यक्तीवर असो वा वेळेवर. सगळंच गडबड गोंधळ निर्माण करते.

अन मग आपण टाहो फोडतो त्या बिचार्या नशिबावर. त्यामुळे कोरोनाच्या संकटात शिकण्यासारखी हीच गोष्ट आहे की, जे आहे ते आताच आहे. अशा पद्धतीने प्रयत्न केल्यास अडचणींच्या दोन पाऊल पुढे उभे राहता येईल! हा केवळ संकल्प न राहता रोजच्या जीवनाची सवय केली तर कोरोनाचे माहात्म्य साठा उत्तरी संपन्न होईल! अन भविष्यातील संकटरूपी वादळे झेलण्याच सामर्थ्य उभे राहील!

मुक्तांगण

मुक्तांगण म्हणजे तरी काय? जिथं तुम्हाला हवं तस व्यक्त होता येत ती जागा. माझ्या लिखाणाचा प्रवास भयंकर मजेशीर! परंतु, ह्या ब्लॉग/अनुदिनीमध्ये जसे व्यक्त होता येते असे कुठेच व्यक्त होता येत नाही हे नक्की!

एका संशोधनानुसार प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात साधारणतः दिवसाला बारा ते अठरा हजार विचार प्रत्येक दिवसाला येतात. व त्यातील अंशी टक्के विचार हे नकारात्मक असतात. मग असं असतांना शांत राहणे कसे शक्य आहे? अन त्यात माझ्यासारख्या जमदग्नीला ते पाळणेही असह्य!

ह्याच असाह्यतेतून जन्माला आले हे लिखाणाचे वेड! साधारण २००८ सालाचा तो काळ! त्यावेळी मी नुकताच मुंबईत नोकरी निमित्ताने होतो. रोजचा बोरिवली ते चर्चगेट असा लोकलचा प्रवास! त्यावेळी प्रत्यक्षात घडणाऱ्या घडामोडी अन वर्तमान पत्रात छापून येणाऱ्या गोष्टींमध्ये भयंकर अंतर! मग मी वर्तमानपत्रांच्या संकेतस्थळावर जाऊन प्रतिक्रियांच्या रकान्यात वस्तुस्थिती मांडायचो. पण ती प्रतिक्रिया कधी प्रसिद्धच होत नसायची.

पुढे २००९ मध्ये कामानिमित्त वर्डप्रेस ह्या माहिती व्यवस्थापन प्रणालीशी संबंध आला. अन माझा पहिला वाहिला ब्लॉग/नोंद जन्माला आला! पुढील इतिहास तुम्ही वाचू शकता. परंतु २०१५च्या आधीच त्याच नावीन्य संपलेलं! २०१६ मध्ये ट्विटर या मुक्त(?) व्यासपीठाशी गट्टी जमली अन भराभर वर्ष उलटली अन २०२० मध्ये तर त्याचा भलताच शीण आला. जातीपाती अन पक्षीय भेदाभेदापेक्षा त्याच्या व्यवस्थापन मंडळाच्या पूर्वग्रह कारवाईचा त्रास नकोसा झाला!

अन पुन्हा हा मोर्चा ब्लॉगकडे वळला! मध्यंतरीच्या काळात इंस्टाग्राम, फेसबुक अन लिंक्डइनसारख्या प्रकारावर फेरफटका मारला पण फारसा काही रस त्यात उत्पन्न झाला नाही. प्रत्येकाची मते अन आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असतात. त्यातून माझ्यासारख्या व्यक्तीबाबतीत सांगायचे ठरले तर माझा त्रास सहन करणाऱ्यांचाच मोठेपणा वर्णावा अशी परिस्थिती! हाहा!!

त्यामुळे साधारण एका तपाच्या आभासी जगात ब्लॉग हेच सर्वोत्तम आहे हे नमूद करावेसे वाटते! हवे तसे व्यक्त होता येते अन तुमच्या लिखाणावर तुमचाच मालकी हक्क असतो. उगाच कोणाच्या लहरीपणाचा फटका बसण्याचा संबंध मुळीच नसतो! खरं तर या सर्व समाज माध्यमांवर प्रत्येकजण व्यक्त होण्यासाठी जातो. पण तिथे ते सोडून सगळं काही शक्य आहे. असे माझे अनुभवाअंती ठाम मत झाले आहे!

हवे तसे मुक्तपणे मनाच्या लाटांना बागडू द्यायचे असेल तर नक्कीच स्वतःच्या हक्काचा एक ब्लॉग/अनुदिनी बनवा अन मुक्तपणे संचार करा. इथं ना चाच्यांची भीती न कुणाच्या हद्दीचा वाद! खऱ्या अर्थाने मुक्तांगण! म्हणजे माझ्यासारख्या व्यक्त होणार्याला अन प्रतिक्रियावाद्याला हा जणू स्वर्गच! एकदा प्रयत्न नक्की करून पहा!!

मध्यमवर्गीय

जगातील सर्वात तुच्छ जीव म्हणजे मध्यमवर्गीय. हा तुच्छ जीव पूर्वी चाळीचाळीत सापडायचा. आता गृहसंकुलात सापडतो. ह्या जीवाची घाणेरडी सवय म्हणजे हा जीव आपल्या अडचणींना आपले भाग्य समजतो!

ह्या जीवाची लक्षणे सहजगत्या लक्षात येतील. ह्याच्या खात्यात चुकूनही सरकार पैसे जमा करीत नाही. अन ना ह्याचे गृहकर्जाचे वा वाहनकर्जाचे हप्ते माफ होतात. तरीही हा जीव सरकारच्या प्रत्येक गोष्टीचे नेटाने समर्थन करतो.

शेतकरी निदान आपल्या हक्कासाठी भांडतो. परंतु, हा मध्यमवर्गीय जीव रस्त्यावर उतरण्याला अन आपले प्रश्न मांडायला तयार नसतो. त्यावर कितीही संकट येऊ दे! अगदी बँकेनं घराबाहेर जरी काढलं तरी हा नशीबच फुटकं म्हणून त्याला दोष देईल!

कायदा मोडणं वा वाकवणे उच्चभृ जमातीला सहजशक्य! पण हा कायदे पाळणार अन पाळा असा जगाला सल्ला देणार! पाहायला गेलं तर त्याच न उच्चभ्रू ऐकतो न गरीब! प्रशासन तर ह्याला रोजच लुबाडतो! तरीही हा नशिबात आहे म्हणून शांत!

भांडण तंटे करायला आपल्याला वेळ आहे का? नोकरी गेली तर? अशा विचारांचा हा भाबडा जीव! ह्याला फक्त मानवाची उत्क्रांती माहिती! जीवनात कुणी क्रांती आणलीच तर ते बायकोच्या नावापलीकडे काहीही नसते!

कितीही चुकीची गोष्ट घडो! अगदी समोर घडली वा खुद्द त्याच्या बाबतीत जरी घडली तरीही हा जीव ‘आपल्याला कुणाशी वैर करायचं नाही’ ह्या उदात्त हेतूने सोडून देतो.

ह्या जीवाच्या ह्या वृत्तीमुळे धनाढ्य महाधनाढ्य अन टवाळखोर नेता बनतो! मग कर्जबुडव्यांची अब्जावधींची कर्जमाफीचे निर्णय सहजगत्या होतात. अन बँका त्याची डोळ्यादेखत लूट करतात! पण हा तरीही शांत!

असा जीव पृथ्वीवर मोठ्या प्रमाणावर आढळत असला तरी निरुद्रवी असल्याने ह्याची कुणाला भीती नाही! ह्या जीवाशी साधर्म्य असणारे अजून एक जीव पृथ्वीवर आहे अन तो म्हणजे गांडूळ! ह्या गांडूळांना तुम्ही कितीही डिवचा पण हे कैवल्याचे अवतार.

हा जीव जोपर्यंत आपला मूळ स्वभाव बदलत नाही तोवर न त्यांच्या आयुष्यात न पृथ्वीच्या भूभागावर कोणताही बदल घडेल! बहुदा अन्न साखळीतील हा जीव दुसऱ्यासाठी भक्षणाचे अवीट भक्ष्य असण्याची शक्यता. बँका, प्रशासन, राजकारण्यांसाठी तर हा जीव म्हणजे मेजवानीच!

कशाला नसत्या फंदात पडायचं? कशाला धोपट मार्ग सोडायचा? कुणाशीही वाईटपणा घ्यायचा नाही अशा महान विचारांमुळे ह्या जीवात काही बदल घडेल अशी तूर्तास शक्यता नाही! अन जर बदल घडलाच तर तो ह्या गटात मोडणारही नाही!!

महाराष्ट्राचा इतिहास

महाराष्ट्राचा इतिहास हा जितका वैभवशाली आहे तितकाच तो अंधारातही आहे! शालेय शिक्षणात आपल्याला हा इतिहास शिकवला तर महाराष्ट्राचे भविष्य उज्वल आहे!

इतिहासाचे मुख्य तीन भागात विभागणी होते. एक ज्ञान नाही असा इतिहास. एक माहिती आहे पण त्याचे फारसे उपलब्ध नाही. अन एक भाग ज्याची लिखित साधने उपलब्ध आहे. पहिल्या भागाला प्राचीन! दुसऱ्या भागाला मध्ययुगीन अन तिसऱ्या भागाला आधुनिक संबोधतो.

महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा विचार केला तर साधारण एकूण ज्ञात दोन हजार वर्षांचा इतिहास आहे! पूर्वी महाराष्ट्राला रठ्ठ, महारठ्ठ, अश्मक वगैरे नावे होती! साधारण इसवीसनाच्या सुरवातीचा इतिहास पहिला तर संपूर्ण दक्षिण भारतावर राज्य असलेले मावळचे सातवाहनांना दक्षिणाधिपती म्हटले जायचे! हे तेच वीर आहेत ज्यांच्यामुळे शालिवाहन शकाची कालगणना मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध झाली.

सातवाहन

तत्कालीन इराण, अफगाणीस्थातून आजच्या पाकिस्तानात उदयास आलेल्या शक नावाच्या बलशाली जमातीने भारतात दिग्विजय करत महाराष्ट्रावर चाल केली! अन आताच्या पंढरपूर भागात ती लाखोंच्या सेनेसोबत पराक्रमी सातवाहनांशी ते लढले. अन तो दिवस म्हणजे शालिवाहन शके सुरु झाले! त्याच विजयाचे प्रतीक म्हणजे मराठी संस्कृतीचे नववर्ष अर्थात गुढीपाडवा!!

महाराष्ट्र हा मुळातच देशाचा अनभिषिक्त सम्राट! रक्षणकर्ता अन राष्ट्रपती! रठ्ठ या संस्कृत शब्दाचा अर्थ मुळी मार देणारा असा होतो. आता महारठ्ठचा अर्थ तुम्ही लावलाच! दंड देण्याचा अधिकार राजाला असतो या अर्थाने महाराष्ट्र हा देशाचा मुख्य अन रक्षणकर्ता होतो.

महाराष्ट्र इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार करीत होता. याचे पुरावे आजही उपलब्ध आहेत! हे यासाठी सांगतो कारण काही भेळपुरी अन पाणीपुरीच्या दुकानांना विकास म्हणत असतात! देशातील गुप्त साम्राज्यातही गुप्तांनी महाराष्ट्राशी स्नेहाचे संबंध राखले व राजकीय डावपेचांनी महाराष्ट्राच्या तत्कालीन बलदंड वाकाटकांच्या साम्राज्याला आपल्यावर चाल करू दिली नाही!

तेराव्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादवांचा पराभव पाताळयंत्री अल्लाउद्दीन खिल्जीने करून हा अजेय भूभाग पहिल्यांदा काबीज केला! लक्षात घ्या देशाच्या दीड हजार वर्षांच्या गुलामीच्या काळापैकी महाराष्ट्र केवळ ४५० वर्षे गुलामीत होता!

पुढील साडे तीनशे वर्षे महाराष्ट्र गुलामीच्या अंधकारात खिचपत पडला! पुढील इतिहास थोडाफार आजही माहिती आहे! स्वराज्यसूर्य शिवरायांच्या आगमनाने महाराष्ट्राने जुने कापडे फेकावीत तशी गुलामीच्या साखळदंड फेकले अन त्रिखंडावर अधिपत्य गाजवणाऱ्या मुघलांच्या सत्तेला सुरुंग लावला.

शिवरायांच्या गमनानंतर दख्खन काबीज करण्याच्या हेतूने मुघल बादशहा औरंगजेब स्वतःला पाच लाखांच्या अन मोठ्या खजिन्यासह महाराष्ट्रात तळ ठोकला. दगाफ़टक्यामुळे महाराष्ट्राचे दुसरे छत्रपती संभाजी महाराज त्याच्या तावडीत सापडले! मुघलांना साजेल अशी क्रूर अन निर्घृण हत्या त्याने करवली!

त्यानंतर न राजा न राजधानी पण महाराष्ट्राचे मराठा वाघ अतिविराट अशा शत्रूशी झुंज देत होते! पुढे बोलण्याआधी एक गोष्ट सांगतो. जो बोलायचा राहून गेला. प्राचीन रघुकुल नावाच्या संस्कृत ग्रंथात नमूद केल्यानुसार असा योद्धा जो दहा हजार योध्यांशी लढू शकतो असा मराठा! अशा मराठ्यांचे राष्ट्र म्हणजे महाराष्ट्र!!

मराठा या शब्दाचे संस्कृत रुप महाराष्ट्र आहे अर्थात ज्यांचे राष्ट्र मोठे आहे ते मराठे. मरहट्टा, महारठ्ठा,रठ्ठा म्हणजे राष्ट्र,रठ्ठा मार देणे,महारथ, महारथी म्हणजे मराठा उर्फ राष्ट्रपती या संज्ञा प्राचीनकाळी अत्यन्त शौर्यशाली रणधुरन्धर क्षत्रिय राजबिण्ड्या पुरुषांनाच लावीत असत. याला आधार रघुवंशाच्या ६व्या सर्गामधील पुढील श्लोक आहे-

“‘एको दस सहस्राणि योधयेद्यस्तु धान्विनाम। शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स वै प्रोक्तो महारथ:। अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु स:। रथस्त्वेकेन योद्धा स्यात्तन्न्यूनोऽर्द्धरथ: स्मृत:।’ !!

भावार्थ – शस्त्रशास्त्रात म्हणजे रणविद्येत प्रवीण होऊन जो एकथा क्षत्रिय दहा हजार योद्ध्यांबरोबर लढू शकतो त्या रणधुरन्धरासच मरहट्टा- महारथ महारथी म्हणतात.”

२७ वर्षे अखंड युद्धानंतर मुघलांच्या पाच लाखांची सेना कापली तर गेलीच पण सातत्याने होणाऱ्या मराठ्यांच्या हल्ल्याने मुघल बादशाह हैराण झाला व गतप्राण झाला! अन तिथून महाराष्ट्राने मागे पाहिले नाही! अगदी दिल्ली अन पुढं आताचा पाकिस्तानही ताब्यात घेत महाराष्ट्राने देशातील परकीय शक्तींना नष्ट केले! दिल्लीचा बादशहा नामधारी बनला! महाराष्ट्राच्या वाघांनी अफगाणीस्थाच्या सीमेवर गुरगुरायला सुरवात केलेली. दुवा: https://en.wikipedia.org/wiki/Maratha_Empire

मराठेशाही

लक्षात घ्या! शिवरायांच्या युद्धनीतीमुळे ब्रिटीश व युरोपियन सत्ता मराठेशाहीत खिळखिळ्याच नव्हे तर जमही बसवू शकल्या नव्हत्या. पुढे आपल्याच उत्तर भारताने घात केला अन पाठ दाखवून पळून गेलेला अब्दाली पानिपतात भारी पडला! तीन आठवड्यांच्या उपासमारीने महाराष्ट्राचे वाघ पानिपतात तहानभुकेने चक्कर येऊन कोसळत होते!

जगातील सर्वात भीषण लढायांमधील ती एक भीषण लढाईत अफगाणी अब्दाली शिल्लक राहिला ह्यायोगे विजयी ठरला! शेकडो मराठी स्त्रिया व मुले गुलाम बनवल्या गेल्या. त्यातील बहुतांश व्यक्ती पुढे शिखांनी अब्दालीकडून सोडवून घेतल्या. परंतु, त्या युद्धानंतर महाराष्ट्राची अख्खी तरुणाई कामी आली! अन ह्या देशाचा वाघ कमकुवत झाला!

त्याचाच फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी मराठ्यांशी चाळीस वर्षे झुंजून देश ताब्यात घेतला! लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की महाराष्ट्र बलदंड होता तर परकीय पाय ठेऊ शकत नव्हता! उत्तर भारतीयांच्या गद्दारीने देश दीडशे तर महाराष्ट्र शंभर वर्षांसाठी गुलामीत गेला.

मग माझ्या मराठी वाघांनो, तुम्ही ठरवूनही सामान्य राहू शकत नाही! चारशे मावळ्यानिशी उभा कडा चढणारा अन दोन हजाराच्या सेनेला पराभूत करणारा नरवीर तान्हाजी मालुसरे असो वा अख्ख्या सेनेला खिंडीत गाठणारा स्वयं यमराज झालेला बाजीप्रभू देशपांडे असो! वा शत्रूला युद्धाची दाणादाण उडवणारे संताजी धनाजी असोत! हे वाघ ह्या महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मले!

हा इतिहास आहे महाराष्ट्राचा! सोनं पिकवणारी जमीन अन पहाडाच्या छातीची माणसं ही ह्या महाराष्ट्राची ओळख! आता लक्षात आलं असेलच का हा इतिहास शाळेत शिकवत नाहीत! महाराष्ट्राचा इतिहास चे बाळकडू घेणारा कारकून म्हणून नव्हे तर वाघ बनून बाहेर पडेल!!