महाराष्ट्राचा इतिहास

महाराष्ट्राचा इतिहास हा जितका वैभवशाली आहे तितकाच तो अंधारातही आहे! शालेय शिक्षणात आपल्याला हा इतिहास शिकवला तर महाराष्ट्राचे भविष्य उज्वल आहे!

इतिहासाचे मुख्य तीन भागात विभागणी होते. एक ज्ञान नाही असा इतिहास. एक माहिती आहे पण त्याचे फारसे उपलब्ध नाही. अन एक भाग ज्याची लिखित साधने उपलब्ध आहे. पहिल्या भागाला प्राचीन! दुसऱ्या भागाला मध्ययुगीन अन तिसऱ्या भागाला आधुनिक संबोधतो.

महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा विचार केला तर साधारण एकूण ज्ञात दोन हजार वर्षांचा इतिहास आहे! पूर्वी महाराष्ट्राला रठ्ठ, महारठ्ठ, अश्मक वगैरे नावे होती! साधारण इसवीसनाच्या सुरवातीचा इतिहास पहिला तर संपूर्ण दक्षिण भारतावर राज्य असलेले मावळचे सातवाहनांना दक्षिणाधिपती म्हटले जायचे! हे तेच वीर आहेत ज्यांच्यामुळे शालिवाहन शकाची कालगणना मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध झाली.

सातवाहन

तत्कालीन इराण, अफगाणीस्थातून आजच्या पाकिस्तानात उदयास आलेल्या शक नावाच्या बलशाली जमातीने भारतात दिग्विजय करत महाराष्ट्रावर चाल केली! अन आताच्या पंढरपूर भागात ती लाखोंच्या सेनेसोबत पराक्रमी सातवाहनांशी ते लढले. अन तो दिवस म्हणजे शालिवाहन शके सुरु झाले! त्याच विजयाचे प्रतीक म्हणजे मराठी संस्कृतीचे नववर्ष अर्थात गुढीपाडवा!!

महाराष्ट्र हा मुळातच देशाचा अनभिषिक्त सम्राट! रक्षणकर्ता अन राष्ट्रपती! रठ्ठ या संस्कृत शब्दाचा अर्थ मुळी मार देणारा असा होतो. आता महारठ्ठचा अर्थ तुम्ही लावलाच! दंड देण्याचा अधिकार राजाला असतो या अर्थाने महाराष्ट्र हा देशाचा मुख्य अन रक्षणकर्ता होतो.

महाराष्ट्र इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार करीत होता. याचे पुरावे आजही उपलब्ध आहेत! हे यासाठी सांगतो कारण काही भेळपुरी अन पाणीपुरीच्या दुकानांना विकास म्हणत असतात! देशातील गुप्त साम्राज्यातही गुप्तांनी महाराष्ट्राशी स्नेहाचे संबंध राखले व राजकीय डावपेचांनी महाराष्ट्राच्या तत्कालीन बलदंड वाकाटकांच्या साम्राज्याला आपल्यावर चाल करू दिली नाही!

तेराव्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादवांचा पराभव पाताळयंत्री अल्लाउद्दीन खिल्जीने करून हा अजेय भूभाग पहिल्यांदा काबीज केला! लक्षात घ्या देशाच्या दीड हजार वर्षांच्या गुलामीच्या काळापैकी महाराष्ट्र केवळ ४५० वर्षे गुलामीत होता!

पुढील साडे तीनशे वर्षे महाराष्ट्र गुलामीच्या अंधकारात खिचपत पडला! पुढील इतिहास थोडाफार आजही माहिती आहे! स्वराज्यसूर्य शिवरायांच्या आगमनाने महाराष्ट्राने जुने कापडे फेकावीत तशी गुलामीच्या साखळदंड फेकले अन त्रिखंडावर अधिपत्य गाजवणाऱ्या मुघलांच्या सत्तेला सुरुंग लावला.

शिवरायांच्या गमनानंतर दख्खन काबीज करण्याच्या हेतूने मुघल बादशहा औरंगजेब स्वतःला पाच लाखांच्या अन मोठ्या खजिन्यासह महाराष्ट्रात तळ ठोकला. दगाफ़टक्यामुळे महाराष्ट्राचे दुसरे छत्रपती संभाजी महाराज त्याच्या तावडीत सापडले! मुघलांना साजेल अशी क्रूर अन निर्घृण हत्या त्याने करवली!

त्यानंतर न राजा न राजधानी पण महाराष्ट्राचे मराठा वाघ अतिविराट अशा शत्रूशी झुंज देत होते! पुढे बोलण्याआधी एक गोष्ट सांगतो. जो बोलायचा राहून गेला. प्राचीन रघुकुल नावाच्या संस्कृत ग्रंथात नमूद केल्यानुसार असा योद्धा जो दहा हजार योध्यांशी लढू शकतो असा मराठा! अशा मराठ्यांचे राष्ट्र म्हणजे महाराष्ट्र!!

मराठा या शब्दाचे संस्कृत रुप महाराष्ट्र आहे अर्थात ज्यांचे राष्ट्र मोठे आहे ते मराठे. मरहट्टा, महारठ्ठा,रठ्ठा म्हणजे राष्ट्र,रठ्ठा मार देणे,महारथ, महारथी म्हणजे मराठा उर्फ राष्ट्रपती या संज्ञा प्राचीनकाळी अत्यन्त शौर्यशाली रणधुरन्धर क्षत्रिय राजबिण्ड्या पुरुषांनाच लावीत असत. याला आधार रघुवंशाच्या ६व्या सर्गामधील पुढील श्लोक आहे-

“‘एको दस सहस्राणि योधयेद्यस्तु धान्विनाम। शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स वै प्रोक्तो महारथ:। अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु स:। रथस्त्वेकेन योद्धा स्यात्तन्न्यूनोऽर्द्धरथ: स्मृत:।’ !!

भावार्थ – शस्त्रशास्त्रात म्हणजे रणविद्येत प्रवीण होऊन जो एकथा क्षत्रिय दहा हजार योद्ध्यांबरोबर लढू शकतो त्या रणधुरन्धरासच मरहट्टा- महारथ महारथी म्हणतात.”

२७ वर्षे अखंड युद्धानंतर मुघलांच्या पाच लाखांची सेना कापली तर गेलीच पण सातत्याने होणाऱ्या मराठ्यांच्या हल्ल्याने मुघल बादशाह हैराण झाला व गतप्राण झाला! अन तिथून महाराष्ट्राने मागे पाहिले नाही! अगदी दिल्ली अन पुढं आताचा पाकिस्तानही ताब्यात घेत महाराष्ट्राने देशातील परकीय शक्तींना नष्ट केले! दिल्लीचा बादशहा नामधारी बनला! महाराष्ट्राच्या वाघांनी अफगाणीस्थाच्या सीमेवर गुरगुरायला सुरवात केलेली. दुवा: https://en.wikipedia.org/wiki/Maratha_Empire

मराठेशाही

लक्षात घ्या! शिवरायांच्या युद्धनीतीमुळे ब्रिटीश व युरोपियन सत्ता मराठेशाहीत खिळखिळ्याच नव्हे तर जमही बसवू शकल्या नव्हत्या. पुढे आपल्याच उत्तर भारताने घात केला अन पाठ दाखवून पळून गेलेला अब्दाली पानिपतात भारी पडला! तीन आठवड्यांच्या उपासमारीने महाराष्ट्राचे वाघ पानिपतात तहानभुकेने चक्कर येऊन कोसळत होते!

जगातील सर्वात भीषण लढायांमधील ती एक भीषण लढाईत अफगाणी अब्दाली शिल्लक राहिला ह्यायोगे विजयी ठरला! शेकडो मराठी स्त्रिया व मुले गुलाम बनवल्या गेल्या. त्यातील बहुतांश व्यक्ती पुढे शिखांनी अब्दालीकडून सोडवून घेतल्या. परंतु, त्या युद्धानंतर महाराष्ट्राची अख्खी तरुणाई कामी आली! अन ह्या देशाचा वाघ कमकुवत झाला!

त्याचाच फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी मराठ्यांशी चाळीस वर्षे झुंजून देश ताब्यात घेतला! लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट अशी की महाराष्ट्र बलदंड होता तर परकीय पाय ठेऊ शकत नव्हता! उत्तर भारतीयांच्या गद्दारीने देश दीडशे तर महाराष्ट्र शंभर वर्षांसाठी गुलामीत गेला.

मग माझ्या मराठी वाघांनो, तुम्ही ठरवूनही सामान्य राहू शकत नाही! चारशे मावळ्यानिशी उभा कडा चढणारा अन दोन हजाराच्या सेनेला पराभूत करणारा नरवीर तान्हाजी मालुसरे असो वा अख्ख्या सेनेला खिंडीत गाठणारा स्वयं यमराज झालेला बाजीप्रभू देशपांडे असो! वा शत्रूला युद्धाची दाणादाण उडवणारे संताजी धनाजी असोत! हे वाघ ह्या महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मले!

हा इतिहास आहे महाराष्ट्राचा! सोनं पिकवणारी जमीन अन पहाडाच्या छातीची माणसं ही ह्या महाराष्ट्राची ओळख! आता लक्षात आलं असेलच का हा इतिहास शाळेत शिकवत नाहीत! महाराष्ट्राचा इतिहास चे बाळकडू घेणारा कारकून म्हणून नव्हे तर वाघ बनून बाहेर पडेल!!

मराठीचा आग्रह कशासाठी?

अनेकांना मराठीचा आग्रह हा राजकारण वा भावनिक आहे असा मोठ्ठा गैरसमज आहे. अन हा गैरसमज बहुतांश मराठी भाषिकांमध्ये आहे! त्यांच्यासाठी हा लेखप्रपंच!

खरं तर हा कुणाला दोष द्यावा असा विषय नाही. आम्हाला शाळेत शिक्षकांनी हिंदी राष्ट्रभाषा आहे असं खोटं बिंबवलं! न आम्हाला दक्षिणाधिपती सातवाहन माहिती न शिवरायांनी पन्नास वर्षात उभे केलेले ३५०+ दुर्ग/किल्ले उभे केले हे माहिती! मग ज्यांना आपण कोण हेच माहित नाही त्यांना मराठी विषयी ममत्व असण्याची आशा बाळगले हे चूकच आहे!

तर वस्तुस्थितीवर बोलूयात! मराठी भाषा महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत भाषा असून ती देशातील तिसरी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. जगातील सहा हजार भाषांपैकी सर्वाधिक भाषा बोलण्याच्या यादीत दहाव्या क्रमांकावर ती येते.

आता कायद्याची वस्तुस्थिती काय आहे ते समजून घेऊ. भारत हे एक संघराज्य आहे. राष्ट्र या युरोपियन संकल्पनेप्रमाणे नसून अमेरिकन पद्धतीच्या संघराज्यीय व्यवस्था आहे. खचितच प्रत्येक राज्याला बरेच अधिकार आहेत! समानता असावी हा त्यामागील हेतू!

प्रत्येक राज्याच्या भाषेला राज्यघटनेनुसार भारतीय भाषा असण्याचा बहुमान प्राप्त आहे. आता आपल्या देशात ७८० भाषा स्वातंत्र्यावेळी होत्या. आता त्यापैकी २२०च्या भाषा स्वर्गवासी झाल्या आहेत. त्यावर नंतर कधीतरी सविस्तर चर्चा करू! मुद्दा इतकाच ह्या भारताला २२ प्रमुख भाषेचा दर्जा आहे. यात मराठी येते!

घटनेने २२ भाषांना प्रमुख भाषा देतांना भेदभाव केलेला नाही. आता तुम्ही म्हणाल, हिंदी राष्ट्रभाषा आहे वगैरे.. तर बाळांनो, देशातील सर्वात मोठा ४२० चा गुन्हा त्यांच्यावर दाखल होऊ शकतो जो हे पसरवतो की, हिंदी ही राष्ट्रभाषा आहे. त्यामुळे, त्याची वस्तुस्थिती अशी आहे की आपल्या देशाला राष्ट्रभाषेचा घटनेत कुठेही उल्लेख नाही. केंद्र सरकारला त्याच्या आस्थापनांच्या अंतर्गत कार्यासाठी इंग्रजी व हिंदी भाषा वापरण्याची मुभा आहे. परंतु, याचा अर्थ ती अधिकृत किंवा राष्ट्रभाषा आहे असा होत नाही.

हिंदी अतिरेक्यांनी (अतिरेकीच शब्द योग्य आहे!) हिंदी राष्ट्रभाषा करावी म्हणून प्रयत्न केला. परंतु विरोधातील मतांच्या अधिक संख्येमुळे तिचा पराभव झाला. अन मग अतिरेक्यांनी हिंदी भाषेचं खुळ राज्यघटनेत नमूद करवून केंद्राच्या पैशाने भाषा वाढवण्याचा प्रयत्न करविला! आता आलं लक्षात हिंदी अतिरेकी का म्हणालो ते?

आता मूळ विषयाकडे येवूयात! प्रत्येक राज्याची स्थापना ही भाषिकांच्या व भाषेच्या आधारावर झालेली आहे. ते करत असतांना अनेक अक्षम्य चुका झालेल्या आहे! त्या सुधारणे आवश्यक आहे! पण भाषावार प्रांतरचना करण्यामागील हेतू भाषिक स्वातंत्र्य असावे असा होता!

महाराष्ट्र अधिनियम क्र.५ (महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, १९६४) अन्वये मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा प्राप्त झाला व तिची लिपी देवनागरी लिपी असल्याचे जाहीर करण्यात आले.

मग जर हिंदीसाठी १० राज्ये अन १ केंद्र सरकार मिळालेले आहेत. मग मराठीसाठी फक्त एकुलता एक महाराष्ट्र आहे. अन कायद्यानुसार तिचा अनिवार्य वापर करणे शासनास बाध्य आहे तर महाराष्ट्रात मराठीचा आग्रह हा देशद्रोह नसून शुद्ध देशभक्ती आहे. याउलट मराठी नाकारणारे कायद्यानुसार देशद्रोही ठरतात!

ठरवा मग कायदा पाळून देशभक्त व्हायचे की देशद्रोही!

बौद्धिक दुष्काळ

बौद्धिक दुष्काळ हा इतर कोणत्याही दुष्काळापेक्षा अधिक भयावह आहे. ३७० कलमाची झिंग झिंगून सरकार इतके बेफाम झाले की महाराष्ट्रातील धरणाच्या खिडक्या उघडून मोकळे झाले. ज्याला आपण लोकशाहीचा एक आधारस्तंभ वगैरे म्हणतो. ते पत्रकारिता तर बोलायलाच नको!

मुळात धरणात किती पाणीसाठा आहे. किती पाऊस झाल्यावर धरणे भरतात. ही माहिती जलसंपदा विभागाला माहित नाही असे होऊ शकत नाही. तीन चार महिने दुष्काळाने महाराष्ट्र त्रस्त असतांना!

अगदी अनेक शहरात पाणीकपात सुरु असतांना धरण कोणताही विचार न करता सोडून देण्यात आली. कधी नव्हते ते घडले. राज्यातील पाचशेहुन अधिक गावे पुराने वेढली गेली! कोल्हापूर, सांगली अगदी पुणे देखील संपर्काच्या बाहेर गेली.

सोळा लोकांचे जीव गेले. मुक्या जनावरांचा तर आकडेवारीच नाही! टीव्हीवर आपले जलसंपदामंत्री राज्याचे काही सोयर सुतक नसल्याप्रमाणे ३७०च्या झिंगेत झिंगलेले. बातम्यांच्या वाहिन्यांना तर ३७०च्या नशेत होती!

इकडे दूध व्यवसाय असो, इंधनाचे व्यवस्थापन ठप्प झाले! तिकडे इंदापूरसारख्या तालुक्यात थेंबभर पाऊस नसतांना गावे पाण्याखाली गेली. पुणे शहरातील पूल पाण्याखाली गेल्याने दोन दिवस वाहतूक ठप्प झालेली.

बरं, दोष कुणाचा तर म्हणे पाऊसाचा! कुठला कडक गांजा ओढतात देव जाणे! पाऊस राजाप्रमाणे आला. पडू लागला! पण आमच्या झोळ्या फाटक्या! बरं याआधीच कोकणातील एक धरण फुटलेलं! सात गाव पाण्याखाली गेलेली. पंचवीसहुन अधिक जनांचे बळी गेलेले.

अजून पाच धरणांमधून पाणीगळती मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. तीन वर्षांपूर्वी महाड पुलाची दुर्घटना झाल्यावर सर्व धरणांचे स्थापत्य शास्त्र विभागाकडून चाचणी घेतलेली! त्यात राज्यातील सर्व धरणे धोकादायक आहेत असा अहवाल देखील राज्य सरकारला मिळालेला.

अजूनही आमच्या राज्य सरकारला किमान डागडुजी करावी याचीही जाणीव झालेली नाही! गेल्या पाच वर्षात एक नवे धरण उभे राहिले नाही! गेल्या पाच वर्षात देशातील एकमेव धरण जे उभे राहिले ते छोटेसे तेलंगणा राज्याने उभे केलेलं!

दर दोन वर्षांनी दुष्काळ पडतो. तो का पडतो? पाऊस पडला तर धरणाची क्षमता इतकी कमी कशी? जर पाणी सोडले तर पूरपरिस्थिती निर्माण कशी होते? आपत्ती व्यवस्थापन का नाही?

असे प्रश्न सरकारला निर्माण न होणे हे सर्व बौद्धिक दुष्काळाची लक्षणे आहेत! जर प्रत्येक गोष्ट पावसावर ढकलायची असेल तर सरकार काय फक्त कर गोळा करण्यासाठी आहे काय? एकूणच सावळा गोंधळ आहे!

मराठीची सक्ती

महाराष्ट्रात शालेय शिक्षणात मराठीची सक्ती करावी वा न कारवाई यावर सध्याला चर्चा सुरु आहे. काहींच्या मते अल्पसंख्याक शाळांना ती नको आहे. काहींचा तर स्पष्ट विरोध देखील आहे. काहीजण असेही म्हणत आहेत की मराठी माणूसच मराठी नको म्हणतो.

Continue reading “मराठीची सक्ती”

पाणीप्रश्न आणि आम्ही

पाणीप्रश्न खरं तर दर डिसेंबर महिन्यापासून ते पुढील वर्षीच्या मे जून महिन्यापर्यंत चर्चिला जाणारा विषय. आपल्या घरात पाण्याचा प्रश्न निर्माण झाल्यावरच आपण यावर बोलतो. टीका मग सल्ले यापुढे हा विषय कधीच जात नाही.

यापेक्षा महत्व आपण कुणीच द्यायला तयारही नाही. देशभरातही हेच! परंतु तरीही आपण स्वतःला फार हुशार वगैरे समजतो. आणि दरवर्षी तेच रटाळ चर्चितो. माझं जन्मगाव नगर जिल्ह्यातील. नगर हा बारा महिने दुष्काळी जिल्हा.

तिथं आजही दोन चार दिवसाआड तासभर पाणी आलं तरी लोक दिवाळी साजरी करतात. मुळात पाणीप्रश्नाशी आपापल्या परीने प्रत्येकाने मार्ग काढला आहे. कुणी साठवण क्षमता वाढवलेली तर कुणी वापरावर नियंत्रण. मुळात ह्या विषयाने इतके गांजले आहेत की त्यांनी तशी सवयच लागलेली आहे.

लोकसंख्या, पाण्याचा वापर हे विषय बोलून किती दिवस आपण पाण्याच्या स्रोतांना दुर्लक्ष करणार आहोत देव जाणे. पाऊस पडतो आणि वाहून जातो. धरणं आहेत म्हणून आठ एक महिने पाणी मिळते. पुढे कपात व राजकारण सुरु होते.

नीती आयोगच्या मते २०३० सालापर्यंत भारतातील ४०% जनतेला पाण्याचा कोणताही स्रोत उपलब्ध राहणार नाही.

पाणी हवेतून निर्माण करण्याचे शोध काही शास्त्रज्ञानी लावला देखील. भारतही अशाप्रकारचे मशीन बनवले गेले आहेत. पण आजही या परिकल्पना वाटतात. पाणी वाचवणे हे उत्तम पर्याय आहेत. पण ते आम्हाला अन सरकारला कृतीत आणणे अशक्य झाले.

पाणीप्रश्न हा सोडवला जाऊ शकतो. प्रश्न इतकाच आहे की कृतीशिवाय सगळंच अशक्य आहे. एकट्या पुण्यात मनपाची ४०% इतके पाणीगळती होते. सगळी साधन असतांना केवळ निष्क्रियतेमुळे पाणीप्रश्न अस्तित्वात आहे. टीका करण्याचा विषय नाही. पण माहिती असूनही जर आपण हालचाल करायला तयार नाही आहोत.

मी स्वतःला माझ्यापरीने हा प्रश्नाशी लढतो आहे. तीन वर्षात एकदाही टँकर सोसायटीत आलेला नाही. मी माझी सोसायटी टँकरमुक्त ठेवली आहे. उद्देश इतकाच पाण्याचे महत्व सभासदांना लक्षात यावं. यापुढे देखील हाच पायंडा राहील!

त्यामुळे जोपर्यंत आपण स्वतःला तयार करत नाही तोपर्यंत हा प्रश्न सोडवला जाणार नाही. आपल्याकडून पाण्याचा शंभर टक्के योग्य वापर व्हायला हवा. नाहीतर जगात यावर चाललेले शोधांचा पर्याय वापरायला हवा. ह्याकडे दुर्लक्ष केवळ राज्यासाठी वा देशासाठीच नाही तर मनुष्य जातीसाठी धोकादायक आहे. सध्याला जिल्हा, राज्य अन देशपातळीवर वाद आहेत.

भविष्यात यातून युद्ध होणार नाही कशावरून? मग आपण आतापासूनच नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आवश्यक आहे!

जय जय महाराष्ट्र माझा!

महाराष्ट्र दिनाच्या शुभेच्छा. उशिरा देतोय. त्याबद्दल क्षमस्व. आपला महाराष्ट्र खरच सुंदर आहे. अनेक गोष्टी अशा आहेत. ज्याने हा महाराष्ट्र अगदी मढला आहे. डोंगर, नद्या आहाहा. क्वचित एखाद्या भूप्रदेशाला असे लावण्य लाभले असेल. इथली लोक देखील तशीच. आणि स्वभावाने अगदी मधुर. कधीकधी याच गोष्टींमुळे महाराष्ट्र बाकीच्या लोकांच्या डोळ्यात खुपतोय असे वाटते. सतत काही न काही चालूच.

Continue reading “जय जय महाराष्ट्र माझा!”